Alergia pokarmowa: objawy, przyczyny i leczenie. Jak ją rozpoznać?

Nawet 20 procent ludzi na świecie jest nadwrażliwych na pokarm. Jedni cierpią na nietolerancje pokarmowe, u innych występują reakcje alergiczne, a jeszcze inne mają awersje do pokarmów. Uczulenie na pokarm może manifestować się na różne sposoby. Objawy niekonieczne muszą dotyczyć układu pokarmowego. Sprawdź, jak objawia się alergia pokarmowa, jak ją wykryć, a także jak przebiega leczenie.

Co to jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa jest nadmierną i nieprawidłową odpowiedzią układu immunologicznego na alergeny zawarte w pożywieniu. Pod wpływem alergenu organizm zaczyna produkować przeciwciała – głównie immunoglobuliny E (IgE). Przeciwciała klasy IgE stymulują komórki organizmu do uwalniania różnych substancji, które wywołują natychmiastową reakcję alergiczną. Organizm może także produkować inne przeciwciała skierowane przeciwko antygenom – IgG, IgM, IgA oraz limfocyty T. Reakcje alergiczne IgE-niezależne zwykle są opóźnione i mają nieco inny przebieg.

Nietolerancja pokarmowa a alergia

Alergii pokarmowej nie należy mylić z nietolerancją pokarmową, która nie jest spowodowania działaniem mechanizmów immunologicznych. W przypadku alergii pokarmowej reakcja obronna organizmu jest natychmiastowa i rzadko manifestuje się objawami ze strony układu pokarmowego. Inaczej jest w przypadku nietolerancji na pokarm – objawy pojawiają się z opóźnieniem i zwykle są to dolegliwości żołądkowo-jelitowe, np. ból żołądka po jedzeniu.

Rozróżnienie nietolerancji od alergii pokarmowych bywa dla pacjentów trudne – zwłaszcza że dolegliwości mogą pojawić się po spożyciu tych samych pokarmów. Poniżej 2 przykłady.

• Tzw. uczulenie na gluten najczęściej nie jest alergią, ale chorobą autoimmunologiczną (celiakia) albo nadwrażliwością na gluten bez podłoża IgE-zależnego. Istnieje jednak również alergia na pszenicę.
• Nietolerancja laktozy i alergia na białko mleka krowiego – w obu przypadkach objawy pojawiają się po spożyciu mleka lub jego przetworów, jednak mają zupełnie inne podłoże.

Rodzaje alergii pokarmowej

Objawy alergii pokarmowej są uzależnione od tego, jakiej klasy przeciwciała produkuje organizm po zjedzeniu pokarmu zawierającego alergeny. Reakcje alergiczne dzieli się na: 

• IgE-zależne;
• IgE-niezależne.

Przyczyny alergii pokarmowych

Jak już wspomniano, alergia pokarmowa rozwija się na skutek nieprawidłowej odpowiedzi układu immunologicznego na składniki żywności, które u większości osób nie wywołują żadnych objawów. Skąd jednak bierze się taka reakcja?

• Jedną z głównych przyczyn alergii pokarmowych jest prawdopodobnie uwarunkowanie genetyczne. Ryzyko jej wystąpienia wzrasta u osób, u których w rodzinie występują choroby alergiczne czy alergie skórne (np. alergiczny nieżyt nosa, astma, atopowe zapalenie skóry).
• Specjaliści podejrzewają też, że do rozwoju alergii pokarmowych może przyczyniać się niedojrzałość układu odpornościowego, wpływ środowiska oraz indywidualne cechy organizmu.

Sprawdź też: preparaty na alergię skórną.

Najczęstsze alergie pokarmowe u dorosłych

Co najbardziej uczula z jedzenia? Wśród alergenów, które najczęściej wywołują reakcję uczuleniową, wymienia się:

• białko mleka krowiego,
• białko jaja kurzego,
• orzechy (uczulenie na orzechy),
• soję,
• ryby,
• skorupiaki,
• sery,
• wino,
• truskawki,
• maliny,
• czekoladę (uczulenie na czekoladę),
• pomidory,
• ziarna zbóż zawierające gluten.

Alergia pokarmowa: objawy

Jak rozpoznać alergię na jedzenie? W przebiegu reakcji alergicznej zależnej od przeciwciał klasy IgE pojawiają się następujące objawy:

• pokrzywka,
• świąd skóry,
• obrzęk naczynioworuchowy,
•  spadek ciśnienia krwi,
• tachykardia,
• skurcz oskrzeli,
• wstrząs anafilaktyczny,
• biegunka,
• katar,
• kaszel,
• obrzęk błony śluzowej nosa,
• zmniejszona objętość płuc.

Inaczej przebiegają reakcje niezależne od przeciwciał klasy IgE. Wśród typowych objawów alergii pokarmowej IgE-niezależnej wymienia się:

• atopowe zapalenie skóry,
• zapalenie jelita cienkiego lub dwunastnicy,
• kolkę,
• nudności,
• wymioty,
• wodnistą biegunkę,
• wzdęcia,
• bóle brzucha.

Alergie pokarmowe wywołują zarówno objawy na skórze (np. wysypka na brzuchu, twarzy, trądzik), jak i objawy ogólne.

Alergia pokarmowa a wstrząs anafilaktyczny

Wstrząs anafilaktyczny to najcięższa postać reakcji alergicznej, rozwijająca się gwałtownie po kontakcie z alergenem. Najczęściej ma charakter reakcji IgE-zależnej, w której dochodzi do masywnego uwalniania mediatorów zapalnych (takich jak histamina) i to właśnie alergie pokarmowe są jedną z najczęstszych przyczyn anafilaksji, zwłaszcza u dzieci i młodych dorosłych. Do objawów, które wymagają natychmiastowej interwencji medycznej, należą:

• duszność, świszczący oddech, uczucie ucisku w gardle;
• obrzęk warg, języka lub twarzy;
• nagły spadek ciśnienia, zawroty głowy, omdlenie;
• uogólniona pokrzywka połączona z objawami ogólnymi;
• silne osłabienie, uczucie „zapaści”.

Badania i testy na alergie pokarmowe

Jak sprawdzić, czy ma się alergię pokarmową? Diagnostyka alergii pokarmowych jest procesem złożonym i wieloetapowym. Niektóre alergie pokarmowe można wykryć na podstawie wywiadu z pacjentem, inne wymagają przeprowadzenia badań dodatkowych.

Czy istnieją jakieś testy alergiczne, które pomagają wykryć alergię pokarmową? 

• Alergolodzy zwykle zlecają pacjentom wykonanie testów skórnych, ale wykazują one najwyższą skuteczność w wykrywaniu alergii wziewnych i kontaktowych.
• W diagnostyce alergii pokarmowych często wykonuje się badania laboratoryjne na oznaczenie swoistych przeciwciał w surowicy krwi. Odnalezienie alergenu pokarmowego, który odpowiada za objawy chorobowe bywa czasochłonne.
• Jeśli testy skórne i laboratoryjne nie dadzą odpowiedzi na pytanie, na jaki alergen pacjent jest uczulony, wówczas przeprowadza się testy prowokacyjne. Tego typu testy polegają na podawaniu choremu pokarmów, które podejrzewa się o wywoływanie reakcji alergicznych. Niekiedy teksty wykonuje się w warunkach szpitalnych z powodu dużego ryzyka wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego. 

Leczenie alergii pokarmowej

Leczenie alergii pokarmowej polega przede wszystkim na wyeliminowaniu z jadłospisu pokarmów, które odpowiadają za reakcję alergiczną, dlatego niezwykle ważna jest kompleksowa i odpowiednio przeprowadzona diagnostyka.

Pokarmy zawierające alergeny należy zastąpić innymi o równoważnych wartościach odżywczych. Alergia pokarmowa u niemowląt zwykle wymaga podawaniu dziecku mieszanek mlekozastępczych.

Zobacz też: preparaty dla alergików.

Czego nie jeść przy alergii pokarmowej?

Podstawą postępowania w przypadku alergii pokarmowej jest całkowite wykluczenie alergenu, nawet w bardzo małych ilościach. Jednak należy uważać także na produkty bez alergenu w składzie, które mogą zawierać jego śladowe ilości, np. na skutek wspólnej produkcji, pakowania lub przygotowywania żywności. Ostrzeżenia na etykiecie typu: „może zawierać śladowe ilości…” mają naprawdę znaczenie, zwłaszcza u osób z przebytymi reakcjami ciężkimi.

Warto jednak podkreślić, że:

• nie ma potrzeby eliminowania wszystkich potencjalnie uczulających produktów;
• nie należy stosować nadmiernie restrykcyjnych diet bez wskazań;
• dieta eliminacyjna powinna być dopasowana do konkretnej alergii, a nie „uniwersalna”.

Alergia pokarmowa: podsumowanie

Alergia pokarmowa może dawać bardzo zróżnicowane objawy – od łagodnych zmian skórnych, aż po wstrząs anafilaktyczny, który stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Przy pojawieniu się dolegliwości sugerujących uczulenie najważniejsze jest odróżnienie alergii od nietolerancji pokarmowej, rzetelna diagnostyka oraz świadome leczenie polegające głównie na eliminacji alergenu.

Bibliografia:

1. Napiórkowska-Baran K., Tykwińska M., Kołodziejczyk-Pyrzyk J., Bąkowska-Kocik N., Zacniewski R., Bartuzi Z.,Trudności diagnostyczne w rozpoznawaniu chorób alergicznych, Alergia Astma Immunologia 2018, 23 (2): 79-85.
2. Lis K., Bartuzi Z., Alternatywne metody w diagnostyce alergii pokarmowej, Alergia Astma Immunologia 2018, 23 (2): 73-78.
3. Świerczyńska-Krępa M., Alergia pokarmowa, 2015. https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/57574,alergia-pokarmowa. [dostęp: 14.01.2026].