Przegrzanie organizmu: objawy, skutki i pierwsza pomoc. Jak schłodzić przegrzany organizm?

Przegrzanie organizmu w upalne dni zdarza się niestety dość często. Warto wiedzieć, kiedy wystarczy chłodny prysznic i nawodnienie, a kiedy niezbędna jest pomoc medyczna.

Przegrzanie organizmu: co to znaczy?

Przegrzanie to stan, w którym organizm nie jest w stanie skutecznie regulować swojej temperatury i dochodzi do nadmiernego ucieplenia. To może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.

Czy przegrzanie i hipertermia oznaczają to samo? 

Hipertermia i przegrzanie to pojęcia związane z nadmiernym wzrostem temperatury ciała, jednak mają różne przyczyny i konteksty.

Hipertermia to stan, w którym temperatura ciała wzrasta powyżej normalnych wartości, ale nie jest spowodowana zewnętrznym źródłem ciepła. Może być wywołana przez: 

• gorączkę, która jest naturalną reakcją organizmu na zwalczanie infekcji bakteryjnej czy wirusowej,
• substancje toksyczne i narkotyki (np. kokaina, amfetamina), jak również niektóre leki (np. antycholinergiki),
• choroby metaboliczne, takie jak nadczynność tarczycy,
• zaburzenia neurologiczne, szczególnie uszkodzenia mózgu, które wpływają na mechanizmy regulacji temperatury ciała.

Jakie są przyczyny przegrzania organizmu i ile trwa?

Do lekkiego przegrzania organizmu dochodzi najczęściej z powodu długotrwałego wystawienia na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, zwłaszcza podczas upalnych dni. Najbardziej narażone są osoby spędzające dużo czasu na świeżym powietrzu bez odpowiedniej ochrony.

Szczególną ostrożność należy zachować w środowisku o wysokiej temperaturze i wysokiej wilgotności, co utrudnia efektywne parowanie potu i schładzanie ciała. Dotyczy to osób przebywających w tropikach, w dusznych pomieszczeniach bez wentylacji lub w samochodach pozostawionych na słońcu.

Do przegrzania organizmu często dochodzi też w saunie, zwłaszcza jeśli sesje są zbyt długie lub gdy osoba nie pije wystarczająco dużo płynów. Wysoka temperatura w saunie może szybko podnieść temperaturę ciała, dlatego zawsze należy ściśle pilnować czasu sesji.

Długotrwałe kąpiele w bardzo gorącej wodzie mogą podnosić temperaturę ciała, szczególnie jeśli osoba nie jest w stanie się schłodzić. Dotyczy to głównie seniorów, dzieci i osób z problemami sercowo-naczyniowymi.

Ćwiczenia w wysokiej temperaturze, zwłaszcza przy dużej wilgotności, mogą prowadzić do przegrzania, ponieważ organizm produkuje więcej ciepła niż jest w stanie oddać. Sportowcy i pracownicy fizyczni powinni szczególnie uważać na pogodę i nie planować większego wysiłku w czasie upału.

Kwestia, ile trwa przegrzanie organizmu zależy od szybkości reakcji na przegrzanie i skuteczności zastosowanych środków chłodzących. W przypadku udaru słonecznego symptomy zazwyczaj ustępują w ciągu kilku godzin, jednak w przypadku poważnego przegrzania lub udaru cieplnego konieczna jest szybka interwencja medyczna, ponieważ może dojść do trwałych uszkodzeń narządów.

Przegrzanie organizmu: objawy

Jakie są objawy przegrzania organizmu? Przegrzanie organizmu może wywoływać różnorodne skutki, w zależności od stopnia nasilenia i czasu ekspozycji na wysoką temperaturę.

Lekkie przegrzanie, często określane jako wyczerpanie cieplne, charakteryzuje: 

• obfite pocenie się, które może prowadzić do odwodnienia,
• umiarkowane skurcze mięśni,
• uczucie osłabienia i zmęczenia,
• zawroty głowy i lekką dezorientację, 
• mdłości i bóle głowy. 

W zaawansowanym stadium przegrzania (udar cieplny), pocenie może ustać, a skóra staje się sucha i zaczerwieniona z powodu rozszerzenia naczyń krwionośnych, jest gorąca w dotyku. Często występują skurcze mięśni, szczególnie w nogach, ramionach i brzuchu, spowodowane utratą elektrolitów.

Objawem przegrzania organizmu, na który trzeba zwrócić szczególną uwagę, jest przyspieszony, płytki oddech (tachypnoe). Często towarzyszy mu szybkie bicie serca, prowadzące do uczucia kołatania. Co istotne – puls bywa przyspieszony, ale jeśli doszło już do silnego osłabienia, może być słabo wyczuwalny.

Na tym etapie wiele osób odczuwa oszołomienie, ma zawroty głowy, problemy z koncentracją. Pojawia się drażliwość i zmiany w zachowaniu. W skrajnych przypadkach dochodzi do napadów padaczkowych i halucynacji, a także utraty przytomności. Rzadziej występującą oznaką przegrzania są wymioty i nudności – reakcja organizmu na przegrzanie i odwodnienie. Biegunka nie jest typowym objawem przegrzania cieplnego, ale może wystąpić w wyniku odwodnienia i zaburzenia elektrolitów.

Co ważne – objawy przegrzania organizmu u dorosłych i dzieci mogą się różnić. Dla małoletnich charakterystyczne będą symptomy osłabienia, rozdrażnienia i zmęczenia. Może szybko wystąpić wysoka gorączka, która jest trudna do zbicia, rzadziej – wymioty i dreszcze.

Leczenie przegrzania organizmu 

Latem coraz więcej pacjentów dopytuje lekarzy rodzinnych, jak wyleczyć przegrzanie organizmu. Jeżeli  w wyniku przedłużonej ekspozycji na słońce pojawiły się pierwsze objawy lekkiego przegrzania, ważne, aby wiedzieć, co robić.

Przegrzanie organizmu: domowe sposoby

Łagodzenie symptomów jest kluczowe dla zapobiegania poważnym skutkom zdrowotnym, takim jak udar cieplny. Na szczęście w większości przypadków wystarczą domowe sposoby. 

1. W sytuacji pojawienia się objawów przegrzania organizmu, należy jak najszybciej znaleźć chłodne i dobrze wentylowane pomieszczenie. Warto zdjąć buty i założyć lekkie ubranie. Pomocne w obniżeniu temperatury ciała jest przykładanie zimnych okładów na czoło, kark, ramiona. W tych miejscach szybciej dochodzi do schłodzenia organizmu. Inną opcją jest chłodna kąpiel.  
2. Kluczową kwestią jest nawodnienie. Należy pić chłodne napoje, najlepiej wodę, preparaty nawadniające lub napoje izotoniczne, aby uzupełnić utracone płyny i elektrolity. Kofeina, alkohol, słodkie napoje mogą powodować dalsze odwodnienie, dlatego należy ich unikać. 
3. Ważne jest monitorowanie objawów każdego kto ulegnie przegrzaniu. Obserwacji należy poddać temperaturę ciała, tętno, oddech i ogólne samopoczucie. W przypadku nasilania się symptomów należy natychmiast szukać pomocy medyka, który będzie wiedział, jak leczyć silne przegrzanie organizmu. W przypadku poważnego odwodnienia i podwyższenia temperatury ciała, konieczne może być podanie płynów dożylnych w warunkach szpitalnych.

Przegrzanie organizmu a udar cieplny

Jak wyjaśnialiśmy wcześniej, przegrzanie to stan, w którym organizm jest narażony na nadmierne działanie ciepła zewnętrznego: wysokiej temperatury otoczenia, długotrwałej ekspozycji na słońce, przebywania w gorących, dusznych pomieszczeniach lub ciepłym środowisku z wysoką wilgotnością.

Choć przegrzanie wymaga najczęściej jedynie schładzania i mija w ciągu kilku godzin, kwestią o wiele bardziej niepokojącą jest przegrzanie a udar cieplny.

Udar z przegrzania to ekstremalna forma przegrzania, która występuje, gdy mechanizmy chłodzenia organizmu zawodzą, a temperatura ciała gwałtownie rośnie. Udar cieplny to nagły i zagrażający życiu stan jest klasyfikowany w ICD-10 jako T.67-0. Charakteryzują go poniższe objawy: 

• bardzo wysoka temperatura ciała powyżej 40°C,
• sucha, gorąca skóra, brak potów,
• zaburzenia neurologiczne: dezorientacja, drgawki, utrata przytomności,
• silny ból głowy, 
• przyspieszone tętno – tachykardia. 

Udar cieplny wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Jak zapobiegać przegrzaniu organizmu?

Należy pamiętać, że noszenie odzieży ochronnej, nakryć głowy oraz stosowanie kremów z filtrem przeciwsłonecznym to podstawa w zapobieganiu przegrzaniu. Bardzo ważną kwestią jest także unikanie intensywnego wysiłku fizycznego w najgorętszych porach dnia i troska o odpowiednie nawodnienie przed, w trakcie i po aktywności.

Sprawdź też: kalkulator zapotrzebowania wody.

Czym grozi przegrzanie organizmu? Możliwe powikłania

Przegrzanie organizmu może prowadzić do szeregu poważnych skutków zdrowotnych, które mogą się nasilać w zależności od długości ekspozycji na wysokie temperatury i stopnia odwodnienia.

Pierwszym jego znakiem jest spadek formy i przemęczenie. Przegrzanie prowadzi do szybkiego zmniejszenia zdolności organizmu do wykonywania codziennych zadań i aktywności fizycznej.

Nadmierne pocenie się prowadzi do utraty płynów i elektrolitów, co powoduje odwodnienie. Jego charakterystycznymi skutkami, na które należy zwrócić uwagę, są: suchość w ustach, pragnienie, zmniejszenie ilości wydalanego moczu i jego ciemny odcień, a także zawroty głowy.

Kolejną konsekwencją przegrzania organizmu jest utrata soli i minerałów w wyniku nasilonych potów, co w dalszej kolejności wywołuje skurcze mięśni, zwykle w nogach, ramionach i na brzuchu.

Efektem długotrwałej ekspozycji organizmu na wysokie temperatury jest wyczerpanie cieplne, na które wskazują: zimna i wilgotna skóra, osłabienie, zawroty głowy, nudności, ból głowy, szybkie bicie serca (tachykardia). 

Kolejnym etapem jest już wspomniany udar cieplny, który wywołuje wysoką gorączkę (powyżej 40°C), suchość skóry, brak potów, szybkie bicie serca, przyspieszony oddech, dezorientację, drgawki, a w końcu utrata przytomności. W sytuacji wystąpienia tak silnych objawów niezbędna jest natychmiastowa interwencja medyczna. 

Kto jest szczególnie narażony na groźne skutki przegrzania organizmu?

Oczywiście, skutki przegrzania słonecznego są szczególnie dotkliwe u dzieci, u których szybciej dochodzi do odwodnienia i pogorszenie stanu zdrowia, a ryzyko wystąpienia udaru cieplnego jest wyższe.

Podobnie szybkie odwodnienie, słabsze mechanizmy termoregulacji, a do tego jeszcze mniejsza wydolność układu sercowo-naczyniowego, częste występowanie chorób przewlekłych i zmniejszone uczucie pragnienia dotyczą osób starszych. W ich przypadku trzeba się też liczyć z dłuższym czasem powrotu do zdrowia po przegrzaniu organizmu.

Szczególną troską należy też otoczyć osoby chorujące przewlekle – z problemami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą, otyłością, które w wyniku przyjmowania silnych leków mogą mieć mniejszą zdolność do regulacji temperatury organizmu. W takich przypadkach nie należy lekceważyć nawet pierwszych oznak przegrzania organizmu!

Przegrzanie organizmu: często zadawane pytania

W sekcji poniżej zebraliśmy odpowiedzi na kilka częstych pytań dotyczących przegrzania organizmu.

Co robić w razie przegrzania organizmu?

Przy pierwszych objawach przegrzania należy natychmiast przerwać wysiłek i przenieść się do chłodniejszego, zacienionego miejsca. Temperaturę ciała trzeba obniżać stopniowo – zdjąć nadmiar odzieży, usiąść lub położyć się w pozycji półleżącej, ograniczyć dalszą ekspozycję na ciepło i nawadniać organizm.

Kiedy przegrzanie organizmu wymaga pilnej pomocy lekarskiej?

Pilnej pomocy medycznej wymaga przegrzanie, któremu towarzyszy bardzo wysoka temperatura ciała, zaburzenia świadomości, drgawki, silny ból głowy, brak potów lub utrata przytomności. W takich przypadkach istnieje ryzyko udaru cieplnego, który stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

Co pić na przegrzanie organizmu?

Najlepszym wyborem pozostaje chłodna woda, spożywana małymi łykami. Przy intensywnym poceniu korzystne okazują się również napoje uzupełniające elektrolity, które pomagają wyrównać straty sodu i potasu. Należy unikać alkoholu oraz słodzonych napojów, ponieważ mogą nasilać odwodnienie. Poza tym warto pamiętać, że płyny powinny chłodzić organizm stopniowo, bez gwałtownego obciążania przewodu pokarmowego.

Jak szybko ochłodzić organizm?

Aby szybko obniżyć temperaturę ciała, warto zastosować chłodne okłady na kark, pachy i pachwiny, czyli miejsca o dużym przepływie krwi. Skuteczne bywa również delikatne polewanie ciała letnią wodą lub użycie wentylatora.

Jak nie należy chłodzić organizmu przy przegrzaniu?

W przypadku przegrzania organizmu nie należy stosować nagłego zanurzenia w bardzo zimnej wodzie ani przykładać lodu bezpośrednio do dużych powierzchni ciała. Niewskazane pozostaje również spożywanie bardzo zimnych napojów w dużych ilościach, ponieważ mogą prowadzić do dolegliwości żołądkowych i pogorszenia samopoczucia.

Co się może stać, jeśli organizm zostanie schłodzony za szybko?

Zbyt szybkie schładzanie organizmu może prowadzić do gwałtownego skurczu naczyń krwionośnych, co paradoksalnie utrudnia oddawanie ciepła z wnętrza ciała. Taka reakcja bywa obciążeniem dla układu krążenia i może wywołać zawroty głowy, dreszcze lub pogorszenie samopoczucia. Nagłe obniżenie temperatury sprzyja również zaburzeniom równowagi termicznej, dlatego chłodzenie powinno przebiegać stopniowo i w sposób kontrolowany, szczególnie u dzieci, osób starszych oraz pacjentów z chorobami serca.

Czy jest możliwe przegrzanie organizmu zimą?

Tak, przegrzanie organizmu zimą jest możliwe, choć występuje rzadziej niż latem. Najczęściej dochodzi do niego podczas intensywnego wysiłku fizycznego w ciepłej odzieży, przy słabej wentylacji lub w ogrzewanych pomieszczeniach. Organizm produkuje wtedy dużą ilość ciepła, a jego oddawanie zostaje ograniczone przez warstwy ubrań. Objawy mogą przypominać letnie przegrzanie, w tym ból głowy, osłabienie i nadmierne pocenie.

Czy przegrzanie organizmu może przejść samo?

Lekkie przegrzanie organizmu może ustąpić samoistnie po schłodzeniu i nawodnieniu, jednak brak reakcji lub dalsza ekspozycja na ciepło zwiększają ryzyko powikłań. Każde nasilanie się objawów wymaga czujności i szybkiego działania.

Czy przegrzanie organizmu może się powtarzać?

Tak, przegrzanie organizmu może się powtarzać, szczególnie u osób z zaburzoną termoregulacją, chorobami przewlekłymi lub narażonych na częsty kontakt z wysoką temperaturą. Dlatego tak ważna jest profilaktyka i szybka reakcja na pierwsze objawy.

Przegrzanie organizmu: podsumowanie

W przypadku wystąpienia objawów przegrzania, ważne jest, aby działać szybko w celu schłodzenia ciała i nawodnienia organizmu, a w poważnych przypadkach natychmiast skonsultować się z lekarzem. W skrajnych sytuacjach taki stan może prowadzić do udaru cieplnego i trwałych powikłań. Chłodzenie zawsze powinno odbywać się w sposób przemyślany, stopniowy i dostosowany do stanu osoby przegrzanej.

Bibliografia:

1. Ciećkiewicz, Hipertermia, [dostęp z dnia 28.06.24] https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.III.23.18.
2. Jardine D., Choroba z przegrzania i udar cieplny [dostęp z dnia 28.06.24] https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/012/595/original/44-53.pdf?1473325632.
3. Udar słoneczny, udar cieplny, przegrzanie cieplne [dostęp z dnia 28.06.24] https://www.gov.pl/web/zdrowie/udar-sloneczny-udar-cieplny-przegrzanie-cieplne.