Niedobór żelaza u dziecka: objawy, przyczyny, leczenie

Niedobór żelaza u dziecka to jedno z najczęstszych zaburzeń żywieniowych na świecie. Szacuje się, że w Europie Środkowo‑Wschodniej problem anemii z tego powodu może dotyczyć nawet 50% maluchów (Eussen i wsp., 2015). Czy można temu zapobiec? Jak uzupełnić niedobór żelaza u dziecka? [1]

Niedobór żelaza u dziecka: dlaczego niebezpieczny?

Niskie żelazo u dziecka wiąże się nie tylko z ryzykiem rozwoju anemii, ale przede wszystkim negatywnie wpływa na:

• wydolność fizyczną;
• prawidłowy rozwój wszystkich narządów (mózg, mięśnie, serce);
• koncentrację i zdolności poznawcze;
• procesy uczenia się;
• zachowanie;
• podatność na infekcje.

Wynika to z roli żelaza, jaką pełni w każdym organizmie. Ze względu na dużą liczbę erytrocytów u dziecka (w przeliczeniu na kg masy ciała), znaczna część dostarczanego żelaza (75 – 80%) jest wykorzystywana do produkcji hemoglobiny. Z kolei 10% trafia do białek (mioglobina i cytochromy), które wykorzystują żelazo do wytwarzania energii, syntezy DNA, pracy mięśni, przesyłania impulsów w układzie nerwowym (zwłaszcza w układzie dopaminergicznym) i procesów metabolicznych neuronów (Pleskaczyńska i wsp., 2011). Makrofagi zużywają z kolei żelazo do niszczenia bakterii i innych patogenów. [2-4]

Niedobór żelaza u dziecka: przyczyny

Niedobór żelaza u rocznego dziecka wynika głównie z nagłego zużycia się jego zapasów, które noworodek uzyskał od matki jeszcze w ciąży. Zapas ten wystarcza na ok. 4 – 6 miesięcy – potem dziecko musi zaspokajać zapotrzebowanie na żelazo z mleka matki, a następnie z właściwie zbilansowanej diety. Warto przy tym wspomnieć, że dorosły organizm przyswaja tylko ok. 10 – 15% dostarczonego składnika (Samek i wsp., 2022). Nic więc dziwnego, że u dzieci można łatwo niedoszacować ilość dostarczanego składnika w stosunku do potrzeb szybko rozwijającego się organizmu.

Jednak to nie wszytko, co powoduje niskie żelazo u dziecka. Do innych przyczyn należą:

• zbyt wczesne wprowadzenie dużych ilości mleka krowiego do diety (zastępowanie mieszanek wzbogaconych w żelazo);
• zaburzenia wchłaniania w przewodzie pokarmowym, spowodowane np. przez celiakię, zapalenie jelit, częste biegunki;
• przewlekłe choroby (np. niewydolność nerek, choroby reumatyczne, nowotwory), które zmieniają gospodarkę żelazową organizmu;
• utajona utrata krwi wynikająca chorób, takich jak uchyłek Meckela, polipy młodzieńcze czy wrzody dwunastnicy;
• inwazje pasożytnicze (szczególnie w krajach rozwijających się) [6].

Anemia u niemowlaka rozwija się zwłaszcza u:

• wcześniaków;
• dzieci z ciąż mnogich;
• maluszków z niską masą urodzeniową;
• potomstwa matek, które w ciąży miały niedobór żelaza lub niedokrwistość. [7]

Objawy niedoboru żelaza u dziecka

Jak rozpoznać brak żelaza u dziecka? Nawet jeśli nie rozwinie się anemia, łatwo zauważyć, że z dzieckiem dzieje się coś niepokojącego – szczególnie starszym. 

• Zazwyczaj trudno mu się skupić, czuje się ciągle zmęczone, pokłada się, nie chce się bawić i męczy dużo szybciej niż rówieśnicy.
• Do tego może mieć zimne dłonie, przyspieszony oddech oraz zawroty głowy. 
• Bywa też, że jednocześnie wystąpi nadpobudliwość psychoruchowa, a nawet zespół niespokojnych nóg.
• Obniżone żelazo u dziecka widać też po jego wyglądzie. Skóra staje sucha, szorstka i blada, włosy – łamliwe, a paznokcie – cienkie, z tendencją do uszkodzeń. 
• W niektórych przypadkach pojawiają się też zmiany w jamie ustnej, np. wygładzenie powierzchni języka lub jego pieczenie, zajady w kącikach ust, a także afty na języku, dziąśle i podniebieniu.

Ponadto przy bardzo niskim poziomie żelaza u dziecka zauważa się:

• apetyt na produkty niejadalne – kredę, ziemię, lód czy krochmal;
• paznokcie przybierające łyżeczkowaty kształt;
• nawracające infekcje, zwłaszcza dróg oddechowych;
• zahamowanie rozwoju. [6]

Wyniki żelaza u dziecka, które wskazują na jego niedobór

Sama obserwacja objawów nie wystarcza, aby jednoznacznie potwierdzić obniżony poziom żelaza u dziecka. Należy wykonać badania krwi (w ocenie wyników pomoże np. kalkulator niedoboru żelaza). Jednak niska hemoglobina to za mało. Warto oznaczyć też:

• liczbę erytrocytów;
• wskaźnik czerwonokrwinkowy;
• poziom ferrytyny, czyli białka magazynującego żelazo;
• poziom żelaza w surowicy i wysycenia transferyny. 

Badania można wykonać zarówno w ramach skierowania od pediatry, jak i komercyjnie w laboratorium. [7] Według najnowszych wytycznych WHO przyjmuje, że anemia u dzieci w wieku 6 – 59 miesięcy występuje, gdy stężenie hemoglobiny spada poniżej 11,0 g/dl, a u dzieci w wieku 5 – 11 lat – poniżej 11,5 g/dl. [8] Wytyczne określają też normy dotyczące zapasów żelaza – przede wszystkim ferrytyny. Dzięki temu można rozpoznać niedobór, zanim rozwinie się anemia (<12 µg/l u dzieci poniżej 5. roku życia i <15 µg/l u starszych). [9]

Co podawać dziecku przy niedoborze żelaza?

U dzieci leczenie anemii lepiej zostawić lekarzom. Wymaga to nie tylko specjalistycznej farmakoterapii doustnymi preparatami (w postaci kropli, syropów, kapsułek i tabletek), ale też zdiagnozowania pierwotnej przyczyny zbyt niskiego żelaza u dziecka.

Prawidłowy poziom żelaza: normy dla dzieci

Aby zapewnić dziecku właściwy poziom żelaza, rodzice przede wszystkim powinni poznać jego zapotrzebowanie na ten minerał, a następnie dostosować do tego dietę. Wartości zalecanego dziennego spożycia to (według National Institutes of Health, NIH):

• 12 mc: 11 mg;
• 3 lata: 7 mg;
• 8 lat: 10 mg,
• 13 lat: 8 mg. [10]

Co ma najwięcej żelaza dla dzieci?

W pierwszym półroczu życia zdrowych niemowląt karmienie piersią lub mlekiem modyfikowanym wzbogaconym w żelazo zwykle wystarcza do pokrycia zapotrzebowania na ten pierwiastek. Jednak po tym czasie bardzo ważne jest właściwe rozszerzanie diety o produkty zawierające więcej żelaza. Najlepiej przyswajalne tzw. żelazo hemowe, które wchłania się w 15 – 35%. Znajduje się głównie w:

• czerwonym mięsie (wołowina, cielęcina, jagnięcina);
• podrobach;
• drobiu i rybach (Kowalska, 2019). 11]

Żelazo niehemowe wchłania się słabiej (w 1 – 23%), ale przy odpowiednim komponowaniu posiłków może znacząco wspierać pokrycie zapotrzebowania. Jego najlepsze źródła to:

• rośliny strączkowe;
• pełnoziarniste produkty zbożowe;
• kasze;
• pestki i nasiona;
• orzechy;
• zielone warzywa liściaste;
• buraki. [11]

Należy także zadbać o zwiększone spożycie produktów z dużą ilością witaminy C, która znacząco zwiększa wchłanianie żelaza. Przykładem są:

• pomarańcze;
• papryka;
• natka pietruszki;
• brokuł.

Badania pokazują, że łączenie ich z produktami pszenno-sojowymi zwiększa przyswajalność żelaza z 2,40% do 8,46%. [5]

Dowiedz się, w czym jest żelazo.

Co wypłukuje żelazo u dzieci?

Witamina C poprawia przyswajalność żelaza m.in. poprzez osłabienie negatywnego wpływu kwasu fitynowego i związków fenolowych. Mogą one ograniczać wchłanianie żelaza, ponieważ tworzą z nim nierozpuszczalne struktury. Związki te znajdziemy m.in. w:

• soi;
• czarnuszce i innych nasionach;
• kawie i herbacie;
• owocach jagodowych;
• winogronach;
• warzywach, nasionach roślin strączkowych;
• grzybach;
• orzechach i pestkach. [5]

Nie oznacza to jednak, że należy zrezygnować z produktów zawierających kwas fitynowy. W wielu przypadkach są one cennym źródłem żelaza i mają liczne właściwości prozdrowotne (zobacz np. właściwości czarnuszki). Ponadto istnieje wiele metod ograniczających jego negatywny wpływ na przyswajanie składników mineralnych z diety, np. poprzez gotowanie czy moczenie w wodzie. Przede wszystkim odradza się jednak spożywania kawy i herbaty do posiłku. [12]

Co ważne, przyswajalność żelaza ograniczają również produkty zawierające duże ilości wapnia. Dlatego w przypadku dzieci narażonych na niedobór tego pierwiastka nie zaleca się spożywania więcej niż 50 mg wapnia w trakcie jednego posiłku. W razie potrzeby można rozważyć dodatkową suplementację wapniem między posiłkami. [5]

Uwaga! Wszelkie preparaty z minerałami można wprowadzić do diety dziecka tylko po wcześniejszej konsultacji medycznej.

Niedobór żelaza u dziecka: podsumowanie

Według WHO na świecie na anemię cierpi 40% wszystkich dzieci w wieku do 5 lat (około 269 mln przypadków). Problem ten ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ niedobór żelaza może negatywnie wpływać na rozwój fizyczny i poznawczy dziecka. U dzieci z grup ryzyka zaleca się zatem profilaktyczną suplementację w dawce 1–2 mg Fe/kg mc/dobę do ukończenia 1. roku życia. Podstawą profilaktyki pozostaje jednak prawidłowo zbilansowana dieta stosowana od najwcześniejszych lat życia. [13]

Źródła

1. Simone Eussen; Martine Alles; Lieke Uijterschout; Frank Brus; Judith van der Horst-Graat, Iron Intake and Status of Children Aged 6-36 Months in Europe: A Systematic Review, 2015. https://karger.com/anm/article/66/2-3/80/41209/Iron-Intake-and-Status-of-Children-Aged-6-36. [dostęp: 13.02.2026].
2. Agata Pleskaczyńska, Anna Dobrzańska, Profilaktyka niedoboru żelaza u dzieci – standard postępowania, 2011. https://www.ump.edu.pl/media/uid/662d8f6e0204447b1fe3/21cb2c.pdf. [dostęp: 13.02.2026].
3. James E Cassat, Eric P Skaar, Iron in Infection and Immunity, 2013. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3676888/. [dostęp: 13.02.2026].
4. H Murakawa, CE Bland, WT Willis, PR Dallman, Iron deficiency and neutrophil function: different rates of correction of the depressions in oxidative burst and myeloperoxidase activity after iron treatment, 1987. https://ashpublications.org/blood/article/69/5/1464/165070/Iron-deficiency-and-neutrophil-function-different. [dostęp: 13.02.2026].
5. Gracja Samek, Patrycja Gogga, Zapobieganie niedoborowi żelaza u osób stosujących dietę wegańską, 2022. https://www.monz.pl/pdf-143826-73406?filename=73406.pdf. [dostęp: 13.02.2026].
6. Caterina Borgna-Pignatti, Maria Marsella, Niedobór żelaza u niemowląt i dzieci, 2009. https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/44155,niedobor-zelaza-uniemowlat-idzieci. [dostęp: 13.02.2026].
7. Teresa Jackowska, Żelazo, 2013. https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/zywienie/52609,zelazo. [dostęp: 13.02.2026].
8. WHO, Haemoglobin Cutoffs to Define Anaemia in Individuals and Populations, 2026. https://www.guidelinecentral.com/guideline/3534081/. [dostęp: 13.02.2026].
9. WHO, NEW THRESHOLDS FOR THE USE OF FERRITIN CONCENTRATIONS TO ASSESS IRON STATUS IN INDIVIDUALS AND POPULATIONS. https://www.who.int/docs/default-source/micronutrients/ferritin-guideline/ferritin-guidelines-brochure.pdf?sfvrsn=76a71b5a_4. [dostęp: 13.02.2026].
10. National Institutes of Health, Iron, 2025. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/. [dostęp: 13.02.2026].
11. Justyna Kowalska, Czy stosowanie diety wegetariańskiej grozi niedoborem żelaza?, 2019. https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/czy-stosowanie-diety-wegetarianskiej-grozi-niedoborem-zelaza/. [dostęp: 13.02.2026].
12. Klaudia Ułamek, Jak skutecznie zwiększyć wchłanianie żelaza w diecie wegetariańskiej?, 2021. https://dietetycy.org.pl/jak-skutecznie-zwiekszyc-wchlanianie-zelaza-w-diecie-wegetarianskiej/. [dostęp: 13.02.2026].
13. WHO, Anaemia, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anaemia. [dostęp: 13.02.2026].