Nietolerancja pokarmowa: objawy, przyczyny leczenie i diagnostyka

Testy na nietolerancje pokarmowe wykonuje się obecnie znacznie częściej, zwłaszcza odkąd zapanowała moda na dietę bezglutenową. Kilka lat temu wiele osób zdecydowało się przejść na taką dietę bez wykonywania testu na nietolerancję pokarmową. Obecnie świadomość żywieniowa Polaków jest znacznie większa - zanim zdecydują się drastyczną zmianę diety, wolą sprawdzić czy mają nietolerancje pokarmowe. Czym właściwie jest nietolerancja pokarmowa i kiedy należy wykonać testy na nietolerancje pokarmowe?

Co to jest nietolerancja pokarmowa?

Nietolerancja pokarmowa występuje wtedy, kiedy organizm ma problem z trawieniem określonych pokarmów lub ich składników. W literaturze medycznej trudno znaleźć jednoznaczną definicję tej dolegliwości, zwłaszcza porównując źródła polsko- i angielskojęzyczne [1]. Jednak według polskich wytycznych z 2025 r. nietolerancja pokarmowa należy do schorzeń określanych jako „nadwrażliwość pokarmowa” bez podłoża immunologicznego. Obejmuje reakcje:

• metaboliczne;
• farmakologiczne;
• toksyczne;
•  inne (idiopatyczne lub niesklasyfikowane) (Bartuzi i wsp., 2025). [2,3]

Powyższe mechanizmy omówiono szerzej w sekcji „Przyczyny”.

Nietolerancja pokarmowa a alergia

Nietolerancję pokarmową należy odróżnić od znacznie rzadszej alergii pokarmowej. W przypadku alergii, nawet niewielka ilość alergenu natychmiast wywołuje reakcję uczuleniową - jest to odpowiedź układu odpornościowego. W skrajnych przypadkach może nawet dojść do anafilaksji – bardzo groźnego stanu, która zagraża życiu i wymaga leczenia epinefryną. [2]

Natomiast osoby z nietolerancją pokarmową często jedzą przez wiele lat pokarm, którego nie tolerują, gdyż nie są w stanie zauważyć związku pomiędzy jego zjedzeniem a zaburzeniami gastroenterologicznymi. Dopiero zjedzony w dużej ilości lub jedzony zbyt często daje konkretne objawy i skłania do wykonania testów na nietolerancje pokarmowe.

Czytaj też: alergia na białko mleka krowiego.

Nietolerancja pokarmowa: przyczyny

Wiele mechanizmów odpowiadających za reakcje nietolerancji pokarmowych nie zostało dobrze poznanych ani opisanych. Jednak łączy je jedno: brak odpowiedzi ze strony układu odpornościowego (przynajmniej w polskiej terminologii medycznej).

• Przyczyny metaboliczne – nietolerancja wynika z wrodzonych lub nabytych zaburzeń metabolizmu, niedoboru enzymów trawiennych oraz upośledzonego rozkładu niektórych związków. Gdy dany pokarm nie zostaje prawidłowo rozłożony, przechodzi do dalszych odcinków przewodu pokarmowego, gdzie ulega fermentacji albo wywołuje efekt osmotyczny. Typowym przykładem jest niedobór laktazy i wynikająca z niego nietolerancja laktozy.
• Przyczyny farmakologiczne – niektóre substancje zawarte w jedzeniu wykazują działanie biologicznie czynne, podobne do działania leków (np. histamina, tyramina i inne aminy biogenne, niektóre dodatki do żywności). Po dostaniu się do organizmu oddziałują na receptory lub układy neuroprzekaźnikowe i wywołują objawy ogólnoustrojowe bądź miejscowe. W wielu przypadkach reakcja zależy od dawki danej substancji oraz indywidualnej wrażliwości.
• Przyczyny toksyczne – w pożywieniu mogą znajdować się toksyny, które powodują bezpośrednie uszkodzenie komórek lub zaburzenie funkcji fizjologicznych. Objawy często ostre i dawkozależne. W odróżnieniu od nietolerancji metabolicznych reakcja może wystąpić u każdej osoby przy odpowiednio wysokiej dawce.
• Przyczyny idiopatyczne – wiele zgłaszanych przez pacjentów reakcji nie da się zakwalifikować do wcześniej wymienionych przyczyn, a nietolerancja ma niejasny mechanizm. [3]

Nietolerancja pokarmowa: jakie produkty zwykle ją wywołują?

Nietolerancja pokarmowa najczęściej dotyczy substancji zawartych w jedzeniu, takich jak gluten, laktoza, fruktoza i inne cukry rodzaju FODMAP (po polsku fermentujące oligo-, di-, monosacharydy oraz poliole), sacharoza, histamina i wiele innych [3,7]. Warto zaznaczyć, że nietolerancja laktozy i nietolerancja glutenu są najczęściej uwarunkowane genetycznie.

Laktoza to cukier występujący w mleku. Za jej nietolerancję odpowiada nieprawidłowy gen LCT, który nie wytwarza w odpowiedniej ilości laktazy, czyli enzymu odpowiedzialnego za trawienie laktozy. Nietolerancja glutenu, czyli celiakia, również może być zapisana w genach. Gluten to białko roślinne obecne w ziarnach takich jak pszenica, jęczmień i żyto. U osób chorych na celiakię, które spożywają gluten, zanikają kosmki jelitowe, a co za tym idzie mają one problem z wchłanianiem pokarmów w ogóle.

Fruktoza to monosacharyd występujący w miodzie, owocach i sokach owocowych. Można ją też znaleźć w wielu produktach spożywczych - w płatkach śniadaniowych, dżemach i słodyczach. Sacharoza natomiast to składnik cukru trzcinowego i buraczanego.

Sprawdź też, co może oznaczać ból żołądka po jedzeniu.

Nietolerancja pokarmowa: objawy

Objawy nietolerancji pokarmowej pojawiają się zwykle od kilku godzin do nawet kilku dni po zjedzeniu konkretnego produktu. Do typowych dolegliwości zalicza się:

• wzdęcia;
• zaparcia;
• biegunkę;
• wymioty;
• ogólne zmęczenie;
• bóle głowy;
•  problemy skórne.

Zobacz preparaty na ból głowy.

Do jakiego lekarza z nietolerancją pokarmową należy się zgłosić?

Jak diagnozuje się nietolerancje pokarmowe? Z niepokojącymi objawami należy udać się najpierw do lekarza POZ, który:

• zbierze dokładny wywiad;
• oceni, czy objawy sugerują alergię, nietolerancję czy inną chorobę;
• zleci podstawowe badania;
• zdecyduje o ewentualnym skierowaniu do specjalisty, np. gastroenterologa.

Badania Testy genetyczne na nietolerancję pokarmową

Podstawą diagnostyki nietolerancji pokarmowych pozostaje przede wszystkim dokładny wywiad oraz wykluczenie innych przyczyn (m.in. alergii, celiakii, infekcji, zakażeń pasożytniczych, nieswoistych zapaleń jelit).

• Przy podejrzeniu nietolerancji glutenu, histaminy (HIT), fruktozy czy innych wielocukrów FODMAP stosuje się przez kilka tygodni dietę eliminacyjną, a następnie wprowadza wykluczony składnik pod nadzorem specjalisty i obserwuje reakcję organizmu. [7]
• W przypadku podejrzenia nietolerancji węglowodanów, np. laktozy lub fruktozy, pomocne okazują się wodorowe testy oddechowe (WTO). [1,6]

Nietolerancję pokarmową można też wykryć za pomocą testu genetycznego. Mają one zastosowanie w wybranych, uwarunkowanych genetycznie zaburzeniach metabolizmu, takich jak pierwotna nietolerancja laktozy czy dziedziczna nietolerancja fruktozy (choć to akurat jest choroba z objawami dużo poważniejszymi niż „zwykła” nietolerancja). Warto jednak pamiętać, że wyniki wskazują na predyspozycję, a niekoniecznie na objawową chorobę. [4,5]

Taki test można wykonać tylko w laboratorium genetycznym. Test wykonuje się metodą sekwencjonowania DNA. Jest całkowicie bezpieczny dla pacjenta. Aby go wykonać należy pobrać próbkę DNA - może to być próbka śliny lub krwi. Na wynik czeka się do trzech tygodni.

Nietolerancja pokarmowa: leczenie

Leczenie nietolerancji pokarmowej polega przede wszystkim na diecie eliminacyjnej, czyli wyeliminowaniu z jadłospisu pokarmów, których organizm nie toleruje, czasowo lub na zawsze - w przypadku nietolerancji laktozy lub glutenu. Warto podkreślić, że nie należy wprowadzać restrykcyjnych diet eliminacyjnych na własną rękę. Zmiany w sposobie odżywiania należy wprowadzać pod nadzorem lekarza i/lub dietetyka klinicznego, aby uniknąć nieuzasadnionych eliminacji i niedoborów pokarmowych. [1,7,8].

Nietolerancja pokarmowa: podsumowanie

Nietolerancja pokarmowa to nieimmunologiczna forma nadwrażliwości na określone składniki żywności, która najczęściej wynika z zaburzeń metabolicznych, działania biologicznie czynnych substancji zawartych w pokarmach, obecności toksyn lub mechanizmów o niejasnym podłożu. Nie istnieje jeden uniwersalny test pozwalający rozpoznać wszystkie rodzaje nietolerancji. Diagnostyka opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie, wykluczeniu innych chorób oraz kontrolowanej diecie eliminacyjno-prowokacyjnej.

Źródła

1. Grażyna Durska, Paulina Jamrozik, Podział niepożądanych reakcji na pokarmy, 2014. https://www.mp.pl/pacjent/alergie/lista/94908,podzial-niepozadanych-reakcji-na-pokarmy. [dostęp: 17.02.2026].
2. Zbigniew Bartuzi, Andrea Horvath, Nadwrażliwość pokarmowa, 2023. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.26. [dostęp: 17.02.2026].
3. Domenico Gargano, Ramapraba Appanna, Antonella Santonicola, Fabio De Bartolomeis, Cristiana Stellato, Antonella Cianferoni, Vincenzo Casolaro, Paola Iovino , Food Allergy and Intolerance: A Narrative Review on Nutritional Concerns, 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8152468/, [dostęp: 17.02.2026].
4. Lactase persistence, 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Lactase_persistence. [dostęp: 17.02.2026].
5. Hereditary fructose intolerance, 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Hereditary_fructose_intolerance. [dostęp: 17.02.2026].
6. Dominika Wnęk, Wodorowy test oddechowy – kiedy go wykonać i jak się do niego przygotować?, 2022 https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/168453,wodorowe-testy-oddechowe. [dostęp: 17.02.2026].
7. Ewa Gacoń, Diet of the 21st-century person — food intolerances and elimination diets, 2023. https://journals.anstar.edu.pl/index.php/hppa/article/view/529/567. [dostęp: 17.02.2026].
8. Diety eliminacyjne - czy warto wykluczać produkty?, 2024. https://pacjent.gov.pl/diety/diety-eliminacyjne-czy-warto-wykluczac-produkty. [dostęp: 17.02.2026].