Anemia: co to jest? Objawy, przyczyny, leczenie

Anemia, czyli niedokrwistość, to problem zdrowotny polegający na zbyt niskim poziomie hemoglobiny we krwi. Objawy takie jak ciągłe zmęczenie, bladość czy zawroty głowy często bagatelizujemy, traktując je jako efekt stresu czy przemęczenia. Tymczasem nieleczona anemia może poważnie wpłynąć na nasze zdrowie i codzienne funkcjonowanie. W tym artykule dowiesz się, jak rozpoznać niedokrwistość, skąd się bierze i jak skutecznie ją leczyć.

Co to jest anemia?

O anemii, czyli inaczej niedokrwistości, mówimy wówczas, kiedy dojdzie do zmniejszenia poniżej normy odpowiedniego dla wieku i płci stężenia hemoglobiny (barwnika krwi), czemu zazwyczaj towarzyszy spadek liczby erytrocytów (krwinek czerwonych) oraz hematokrytu (stosunku pomiędzy elementami morfotycznymi krwi a osoczem).

Obniżenie parametrów krwi wskazujące na anemię

Zaniepokoić nas powinno obniżenie każdego z wyżej wymienionych parametrów - hemoglobiny, erytrocytów czy hematokrytu. 

• Otrzymując wynik morfologii krwi, należy szczególną uwagę zwrócić na wartość hemoglobiny (symbol Hb). Jej norma mieści się w granicach 12-16 g/dl dla kobiet i 14-18 g/dl dla mężczyzn.
• O anemii mówimy wówczas, gdy wartość hemoglobiny spadnie poniżej 10-11 g/dl u kobiet oraz poniżej 14 g/dl u mężczyzn. 
• Z kolei norma dla erytrocytów (symbol RBC) wynosi odpowiednio: 4,2-5,4 mln/ul dla kobiet i 4,7-6,1 mln/ul dla mężczyzn.
• Norma hematokrytu zaś (symbol Ht) 36-48% dla kobiet oraz 40-54% dla mężczyzn.

Dodać należy, iż normy mogą nieznacznie różnić się między poszczególnymi laboratoriami.

Przy każdym wyniku laboratorium podaje swoje normy, a spadek lub wzrost danego parametru zaznaczany jest zazwyczaj strzałkami skierowanymi w górę lub w dół. Obniżenie każdej z wyżej wymienionych wartości poniżej normy powinno wzbudzić naszą czujność i skłonić do wizyty u lekarza.

Rodzaje anemii

Anemia to grupa chorób, a jej rodzaje zależą od przyczyny. Można wyróżnić jej kilka rodzajów:

• Niedokrwistość z niedoboru żelaza,
• Niedokrwistości megaloblastyczne (związane z niedoborem witaminy B12 i kwasu foliowego),
• Niedokrwistości pokrwotoczne (po ostrych krwotokach),
• Niedokrwistości chorób przewlekłych,
• Niedokrwistości hemolityczne,
• Niedokrwistości aplastyczne (wrodzone, jak np. niedokrwistość Fanconiego oraz nabyte, związane z uszkodzeniem szpiku kostnego przez promieniowanie jonizujące, substancje chemiczne czy leki)
• Niedokrwistości spowodowane chorobami hematologicznymi (np. w przebiegu białaczek).

Przyczyny anemii

Tak wiele jest skrajnie różnych od siebie chorób i stanów, które mogą stanowić przyczyny niedokrwistości. Najprościej rzecz ujmując, można je podzielić na dwie grupy. Pierwszą stanowią te wynikające z nadmiernej utraty erytrocytów, drugą zaś te wynikające ze zmniejszenia bądź zaburzenia produkcji erytrocytów.

Przyczyny anemii związane z utratą erytrocytów

Jeżeli chodzi o pierwszą grupę przyczyn anemii, czyli nadmierną utratę erytrocytów, to najczęściej jest ona związana z krwawieniem, ale może też wynikać z nadmiernego rozpadu erytrocytów w organizmie, czyli tzw. hemolizy.

Przyczyn krwawienia jest bardzo wiele:

• ostre krwotoki związane np. z urazem,
•  przewlekłe krwawienia: np. z dróg rodnych,
• przewodu pokarmowego,
•  układu moczowego itd.

Podobnie wiele jest przyczyn prowadzących do hemolizy. Mogą to być czynniki wrodzone, jak np. we wrodzonej sferocytozie czy niedokrwistości sierpowatokrwinkowej, ale także czynniki nabyte, jak np. przy niektórych zakażeniach, lekach czy chorobach.

Przyczyny anemii związane z niewłaściwą produkcją erytrocytów

Jeżeli chodzi o niedokrwistości spowodowane zaburzeniem produkcji erytrocytów, to prowadzą do nich głównie niedobory substancji wykorzystywanych w syntezie krwinek czerwonych w szpiku kostnym oraz choroby samego szpiku kostnego. Wśród niedokrwistości niedoborowych wyróżniamy niedokrwistości z niedoboru żelaza, niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 czy niedokrwistości z niedoboru kwasu foliowego.

Anemia spowodowana niedoborem żelaza

Do niedoboru żelaza może prowadzić:

• po pierwsze nadmierna jego utrata, najczęściej w wyniku przewlekłych krwawień,
• po drugie zwiększone zapotrzebowanie na ten pierwiastek np. w okresie noworodkowym (zwłaszcza u wcześniaków), w okresie dojrzewania, ciąży i laktacji,
• po trzecie upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego,
• a po czwarte niedobory tego pierwiastka w pożywieniu.

Anemia z niedoboru żelaza ma, jak się wydaje, „proste” podłoże. Każda cząsteczka hemoglobiny zawiera atomy żelaza – bez nich hemoglobina nie powstaje, a krwinka czerwona nie spełnia swojej funkcji.

Anemia spowodowana niedoborami witaminy B12 i kwasu foliowego

• Podobnie jak w przypadku żelaza niedobór witaminy B12 może wynikać z zaburzeń jej wchłaniania w przewodzie pokarmowym czy z nieprawidłowej diety (wegetarianizm).
• Przyczyną niedoboru kwasu foliowego w organizmie jest najczęściej nieprawidłowa dieta, zwłaszcza brak świeżych warzyw, a także podobnie jak w przypadku innych mikroelementów, zmniejszone wchłanianie, zwiększone zapotrzebowanie (ciąża, laktacja itd.) oraz niektóre choroby (np. marskość wątroby).

Pozostałe przyczyny anemii

Zupełnie inną grupę przyczyn niedokrwistości stanowią te związane z niewydolnością czy uszkodzeniem szpiku kostnego (tzw. niedokrwistości aplastyczne) oraz te o podłożu nowotworowym, gdzie prawidłowe komórki krwiotwórcze szpiku wypierane są przez nieprawidłowe komórki nowotworowe. Wyróżnia się też tzw. niedokrwistości chorób przewlekłych, towarzyszące przewlekłym zakażeniom, nowotworom złośliwym czy chorobom autoimmunologicznym, a związane z pobudzeniem układu immunologicznego spowodowanym procesem zapalnym.

Najczęstsze objawy anemii

Istnieje grupa objawów, które są wspólne dla wszystkich niedokrwistości, niezależnie od wywołującej je przyczyny. Należą do nich takie dolegliwości jak: 

• osłabienie i łatwa męczliwość,
• upośledzenie koncentracji i uwagi,
• powtarzające się epizody bólów i zawrotów głowy,
• uczucie kołatania serca przy niewielkich wysiłkach,
• bladość skóry i błon śluzowych. 

Objawy takie powinny zawsze nas niepokoić i skłonić do wizyty u lekarza.

Anemia: objawy u kobiet

W tym miejscu warto usystematyzować i uzupełnić pewne informacje na temat niedokrwistości. U kobiet występują takie same objawy jak u innych chorych, czyli:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie;
• bladość skóry i błon śluzowych;
• zmniejszona tolerancja wysiłku itp.

Należy jednak pamiętać, że miesiączkujące kobiety znajdują się w grupie ryzyka podwyższonego anemii. Obfite i przedłużające się menstruacje prowadzą bowiem do przewlekłej utraty żelaza.

Jak rozpoznać anemię? Badania i diagnostyka

Rozpoznanie anemii opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych, ponieważ same objawy bywają niespecyficzne i łatwo je pomylić z przemęczeniem lub stresem. Podstawą diagnostyki pozostaje morfologia krwi obwodowej, badania na anemię jednak na tym się nie kończą. Lekarz zwykle zleca dodatkowe oznaczenia, takie jak:

• ferrytyna;
•  żelazo;
• witamina B12;
• kwas foliowy.

Kalkulator niedoboru żelaza może pomóc wstępnie oszacować zapotrzebowanie organizmu na ten pierwiastek, jednak nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani pełnej diagnostyki.

Jak leczyć anemię?

Leczenie niedokrwistości w dużej mierze zależy od przyczyny, jaka ją wywołuje. I tak np. w niedokrwistościach spowodowanych ostrym krwotokiem leczenie będzie polegało na zatamowaniu krwawienia, wypełnieniu łożyska naczyniowego odpowiednimi płynami oraz przetoczeniu krwinek czerwonych. W niedokrwistościach niedoborowych, z niedoboru żelaza, witaminy B12 czy kwasu foliowego, leczenie opiera się na wyrównaniu niedoborów za pomocą leków lub diety.

Kiedy przetaczanie krwi przy anemii jest konieczne?

W niedokrwistościach hemolitycznych stosuje się przetaczanie krwinek czerwonych, gdy spadną one znacznie poniżej normy.

Co stosować na anemię wynikającą z innych przyczyn?

W niedokrwistościach towarzyszącym chorobom przewlekłym, białaczkom czy chorobom szpiku, najważniejsze jest leczenie choroby podstawowej.

Anemia: co jeść i pić?

Dieta przy anemii pełni rolę wspierającą leczenie, a jej znaczenie zależy od rodzaju niedokrwistości oraz stopnia niedoborów.

Co jeść przy anemii?

• Warto zwrócić uwagę na produkty bogate w żelazo, zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, a także na źródła witamin uczestniczących w procesach krwiotwórczych.
• Dobrze też uwzględnić produkty i preparaty z witaminą C, które zwiększają wchłanianie żelaza.
• W tym kontekście często wspomina się o właściwościach pokrzywy zwyczajnej czy soku z buraka, ale należy je potraktować jako uzupełnienie jadłospisu, a nie formę leczenia.

Czego nie jeść przy anemii?

Nadmiar kawy, herbaty czy produktów bogatych w związki utrudniające wchłanianie żelaza może ograniczać skuteczność diety i leczenia. Z tego względu sposób komponowania posiłków ma znaczenie porównywalne z doborem samych produktów. Jeśli stanowi to za duże wyzwanie, dobrze rozważyć konsultację z dietetykiem.

Jak najszybciej wyjść z anemii?

Najszybszą drogą do poprawy stanu zdrowia przy anemii pozostaje ustalenie jej podłoża i wdrożenie leczenia przyczynowego. Konieczne bywa stosowanie leków na niedokrwistość na receptę, dobranych przez lekarza na podstawie wyników badań.

Czego nie wolno robić przy anemii?

Przy rozpoznanej lub podejrzewanej anemii warto unikać działań, które mogą opóźniać leczenie lub pogarszać stan zdrowia. Nie należy:

•  bagatelizować objawów i odkładać diagnostyki;
• przyjmować preparatów żelaza bez wcześniejszych badań;
• „leczyć się” wyłącznie dietą przy znacznych niedoborach;
• zaniedbać kontrole po rozpoczęciu leczenia.

Do czego prowadzi nieleczona anemia?

Czy anemia jest groźna albo śmiertelna? Odpowiedź zależy od jej przyczyny, stopnia nasilenia oraz czasu trwania. Sama w sobie rzadko prowadzi bezpośrednio do zgonu, jednak w ciężkich postaciach, szczególnie gdy pozostaje nieleczona lub towarzyszy poważnym chorobom, może stanowić istotne zagrożenie dla zdrowia i życia (np. wpływać na funkcjonowanie serca, mózgu oraz innych narządów).

Anemia: podsumowanie

Anemia wymaga indywidualnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego. Tylko wczesne rozpoznanie, właściwe leczenie oraz świadome wsparcie dietetyczne pozwalają skutecznie ograniczyć jej konsekwencje i poprawić ogólny stan zdrowia pacjenta.

Źródła

7. Devalia V, Hamilton MS, Molloy AM; British Committee for Standards in Haematology. Guidelines for the diagnosis and treatment of cobalamin and folate disorders. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bjh.12959[dostęp: 14.01.2026].