Jakie są powikłania cukrzycy i jak im zapobiec?

Powikłania cukrzycy stanowią najczęstszą przyczynę śmierci pacjentów cierpiących na tę groźną i przewlekłą chorobę metaboliczną. Zawał serca, udar mózgu, miażdżyca kończyn, hipoglikemia, kwasica ketonowa – to tylko kilka powodów, by nie lekceważyć cukrzycy.

Przyczyny powikłań w cukrzycy

Główną przyczyną rozwoju powikłań cukrzycy jest przewlekła hiperglikemia, prowadząca do uszkodzenia naczyń krwionośnych oraz włókien nerwowych. Długotrwale podwyższone stężenie glukozy powoduje:

• zaburzenia funkcji śródbłonka;
•  stres oksydacyjny;
• nasilenie procesów zapalnych. 

Ryzyko powikłań zwiększa się wraz z czasem trwania choroby, niewyrównaniem metabolicznym, współistniejącym nadciśnieniem tętniczym i zaburzeniami lipidowymi. [1]

Dowiedz się więcej: cukrzyca u osób dorosłych.

Powikłania cukrzycy: rodzaje

Powikłania cukrzycy stanowią rozległą grupę schorzeń i zaburzeń, z których duża część ma potencjalnie śmiertelne skutki. Dlatego choroby, której istotą jest zwiększone stężenie glukozy we krwi, nigdy nie należy lekceważyć – niezdiagnozowana i nieleczona, w wydatny sposób może obniżyć komfort oraz długość życia. Powikłania cukrzycy dzielimy na:

• ostre, spowodowane wprost niedoborem lub nadmiarem insuliny;
• przewlekłe, związane z zaburzeniami w obrębie naczyń krwionośnych

Czasami używa się też określeń powikłania cukrzycy „wczesne” i „późne”, ale taki podział nie występuje w terminologii medycznej. [1]

Ostre powikłania cukrzycy

Do najczęstszych ostrych powikłań cukrzycy zaliczamy takie schorzenia i zaburzenia, jak:

• hipoglikemia – czyli niedocukrzenie, spowodowane nadmiarem insuliny w organizmie. Występuje zwłaszcza u osób leczonych insuliną, w przypadku podania zbyt dużej dawki hormonu. Powodem może być także spożycie zbyt małego posiłku lub nadmierny wysiłek fizyczny. O hipoglikemii mówimy w przypadku, gdy stężenie glukozy we krwi spadnie poniżej 55 mg/dl (niezależnie od objawów) lub przy nieco wyższych nawet wartościach (poniżej 70 mg/dl), w sytuacji, kiedy poziom cukru spada gwałtownie i towarzyszą temu objawy niedocukrzenia (niepokój, drżenie kończyn, osłabienie, wzrost ciśnienia tętniczego, częstoskurcz).
• kwasica ketonowa – powodowana bezwzględnym niedoborem insuliny w organizmie, przy zwiększonym stężeniu określonych hormonów, w tym m.in. glukagonu i kortyzolu. Kwasica ketonowa zaburza metabolizm węglowodanów. Prowadzi do hiperglikemii (przecukrzenia) i dysfunkcji elektrolitowych, zaburza równowagę kwasowo-zasadową. Występuje szczególnie u osób chorych na cukrzycę typu 1. Kwasica ketonowa jest bardzo niebezpieczna. Nierozpoznana i nieleczona może być przyczyną śpiączki i śmierci pacjenta.

Inne ostre powikłania cukrzycy to między innymi nieketonowa hiperglikemia hipersmolarna (u osób z częściowym niedoborem insuliny i uszkodzeniami nerek) czy kwasica metaboliczna (rzadka, występuje u osób nadużywających alkoholu lub leków przeciwcukrzycowych).

Przewlekłe powikłania cukrzycy: makroangiopatie i mikroangiopatie

Do grupy przewlekłych powikłań cukrzycy, obejmujących zaburzenia w obrębie naczyń krwionośnych o średnim i dużym rozmiarze (tzw. makroangiopatie) należą:

• choroba niedokrwienna serca (choroba wieńcowa), będąca efektem zawężenia światła tętnic doprowadzających krew do serca. Stanowi główną przyczynę zgonów osób chorych na cukrzycę (50 procent wszystkich przypadków). Cukrzyca zwiększa ryzyko choroby wieńcowej 2-krotnie w porównaniu z ogółem populacji.
• ostre zespoły wieńcowe, w tym między innymi zawał serca. Tak zwana martwica serca, będąca jedną z najostrzejszych i najgroźniejszych postaci choroby wieńcowej, stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjenta. Zawał u osoby chorej na cukrzycę wiąże się z dwukrotnie wyższym ryzykiem zgonu, niż u ogółu populacji.
• udar niedokrwienny mózgu. Ryzyko zatrzymania napływy krwi do mózgu wynosi u osób chorych na cukrzycę 2-3 procent. Efektem udaru jest śmierć lub istotne zaburzenie funkcji układ nerwowego.

Natomiast typowe przewlekłe powikłania cukrzycy powstają w wyniku uszkodzeń w obrębie naczyń krwionośnych o małym rozmiarze. To tzw. mikroangiopatie, które obejmują:

• neuropatię cukrzycową, czyli uszkodzenie włókien nerwowych wskutek przewlekłych zaburzeń metabolicznych oraz zmian w drobnych naczyniach zaopatrujących nerwy. Może prowadzić do zaburzeń czucia, zwłaszcza kończyn górnych i dolnych. Może zaburzać odczuwanie bólu oraz wpływać negatywne na pracę układu krążenia (dlatego osoby z neuropatią cukrzycową stanowią największą grupę pacjentów z tzw. cichym zawałem, który przebiega bez charakterystycznej bolesności w klatce piersiowej). Neuropatia cukrzycowa jest też przyczyną dysfunkcji układu płciowego, powodując zaburzenia erekcji u mężczyzn.
• retinopatię cukrzycową, czyli uszkodzenie naczyń krwionośnych siatkówki oka, do czego dochodzi wskutek zwiększonego ciśnienia. Schorzenie to powoduje charakterystyczne dla cukrzycy zamazanie i rozmydlenie obrazu oraz podwójne widzenie. Retinopatia występuje u 60 proc. osób cierpiących na cukrzycę typu 2 i u niemal wszystkich pacjentów zmagających się z cukrzycą typu 1. W skrajnych przypadkach zaburzenie to może prowadzić do utraty wzroku (mówimy wówczas o retinopatii proliferacyjnej).
• Nefropatię cukrzycową, czyli zaburzenie funkcjonowania układu moczowego, którego istotą są zmiany w kłębuszkach nerkowych, prowadzące do niewydolności nerek. Ryzyko schorzenia wynosi o osób cierpiących na cukrzycę nawet do 25 procent.

Powikłania cukrzycy: objawy. Jak rozpoznać?

Objawy powikłań cukrzycy zależą od narządu objętego uszkodzeniem. Jak opisano wcześniej, mogą obejmować:

• pogorszenie widzenia;
• drętwienie i ból kończyn;
• zaburzenia czucia;
• obrzęki;
• spadek tolerancji wysiłku;
• objawy choroby niedokrwiennej serca. 

Jeśli więc pojawią się jakiekolwiek symptomy tego rodzaju, nie należy tego ignorować. Wiele powikłań rozwija się jednak bezobjawowo przez długi czas, dlatego u pacjentów z cukrzycą ogromne znaczenie mają regularne badania kontrolne, w tym ocena funkcji nerek, badanie dna oka oraz przesiew w kierunku neuropatii.

Profilaktyka powikłań cukrzycy

Profilaktyka powikłań opiera się na utrzymaniu prawidłowych wartości glikemii, ciśnienia tętniczego oraz lipidogramu. Istotne znaczenie ma systematyczne monitorowanie HbA1c, samokontrola glikemii oraz stosowanie terapii zgodnie z zaleceniami lekarza.

Zobacz wyroby medyczne dla diabetyków: glukometry oraz igły, nakłuwacze i lancety.

Oprócz specjalistycznego leczenia cukrzycy oraz chorób współistniejących bardzo ważne są czynniki związane z codziennymi nawykami, w tym:

• redukcja masy ciała;
• regularna aktywność fizyczna;
• zaprzestanie palenia tytoniu.

Sprawdź suplementy diety dla diabetyków.

Powikłania cukrzycy: najczęściej zadawane pytania

Poniżej wyjaśniono kilka dodatkowych kwestii, które są związane z powikłaniami przy cukrzycy.

Jakie organy atakuje cukrzyca?

Cukrzyca może prowadzić do uszkodzenia oczu (retinopatia), nerek (cukrzycowa choroba nerek), nerwów obwodowych (neuropatia), serca i naczyń krwionośnych. Choroba zwiększa również ryzyko udaru mózgu oraz zespołu stopy cukrzycowej.

Jakie jest ostatnie stadium cukrzycy?

Cukrzyca nie ma jednego „ostatniego stadium”. Za najbardziej zaawansowane uznaje się sytuacje, w których dochodzi do ciężkich powikłań narządowych, takich jak schyłkowa niewydolność nerek, zaawansowana retinopatia prowadząca do utraty wzroku czy powikłania sercowo-naczyniowe. Stan chorego zależy jednak od stopnia kontroli metabolicznej i leczenia.

Co boli przy nieleczonej cukrzycy?

W początkowym okresie cukrzyca często nie powoduje dolegliwości bólowych. Ból może pojawić się w przebiegu neuropatii cukrzycowej i przyjmuje wówczas formę pieczenia, mrowienia lub przeszywających dolegliwości w obrębie stóp i podudzi. Ból w klatce piersiowej może świadczyć o chorobie niedokrwiennej serca, choć u części chorych niedokrwienie przebiega bezobjawowo.

zy stopa cukrzycowa to rodzaj neuropatii?

Zespół stopy cukrzycowej (tzw. stopa cukrzycowa) nie jest tożsamy z neuropatią cukrzycową, choć w większości przypadków rozwija się na jej podłożu. Utrata czucia ochronnego sprzyja powstawaniu owrzodzeń, które w połączeniu z niedokrwieniem i zakażeniem mogą prowadzić do poważnych powikłań.

Jakie są najczęstsze powikłania cukrzycy? Podsumowanie

Powikłania cukrzycy mogą dotyczyć wielu narządów i rozwijają się zarówno w sposób ostry, jak i przewlekły. Do najczęstszych przewlekłych powikłań cukrzycy należą retinopatia cukrzycowa, cukrzycowa choroba nerek, neuropatia cukrzycowa oraz choroby sercowo-naczyniowe. Ich ryzyko rośnie przy niewyrównanej glikemii i długim czasie trwania choroby. Na szczęście wczesne wykrycie zmian pozwala spowolnić ich progresję i zmniejszyć ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych. [1]

Autor: Piotr Brzózka

Źródła:

1. Aleksandra Araszkiewicz i wsp., Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, 2025. https://ptdiab.pl/images/docs/zalecenia/2025/Zalecenia-PTD-2025-v2.pdf. [dostęp: 13.02.2026].
2. CDC, Diabetes Complications, https://www.cdc.gov/diabetes/complications/index.html. [dostęp: 13.02.2026].
3. American Diabetes Association, Diabetes Complications. https://diabetes.org/about-diabetes/complications. [dostęp: 13.02.2026].