Zaparcia u osób starszych: przyczyny, objawy, leczenie i domowe sposoby

Justyna Dystrych

Styczeń 14, 2026

Zaparcia u osób starszych to jeden z częstszych problemów zdrowotnych, jednak nie należy traktować ich jako naturalną konsekwencję starzenia się. Trudności z wypróżnianiem obniżają komfort życia seniorów, wpływają na samopoczucie i mogą prowadzić do powikłań, zwłaszcza gdy utrzymują się przez dłuższy czas. Sprawdź, co może pomóc na zaparcia w podeszłym wieku.

Zaparcia u osób starszych: co to za dolegliwość?

Zaparcia to zaburzenie pracy jelit, które polega na trudności w oddawaniu stolca, uczuciu niepełnego wypróżnienia lub zmniejszonej częstości defekacji. Za prawidłowe uznaje się oddawanie stolca od 3 razy dziennie do 3 razy w tygodniu, jednak u osób starszych istotniejsze znaczenie ma zmiana dotychczasowego rytmu wypróżnień oraz dyskomfort przy defekacji. W praktyce klinicznej zaparcia rozpoznaje się na podstawie objawów zgłaszanych przez pacjenta, a nie wyłącznie częstotliwości wypróżnień.

Zaparcia u osób starszych: przyczyny

Zaparcia u osób starszych mają zwykle charakter wieloczynnikowy i rzadko wynikają z jednej, łatwej do wskazania przyczyny.

Wraz z wiekiem dochodzi do zmian w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego, w tym do spowolnienia pasażu jelitowego oraz osłabienia mechanizmów odpowiedzialnych za prawidłowy akt defekacji.
Zmniejsza się wrażliwość odbytnicy na rozciąganie, a siła mięśni biorących udział w wypróżnianiu może ulegać osłabieniu, co sprzyja zaleganiu mas kałowych.
Istotną rolę w rozwoju zaparć odgrywają choroby przewlekłe, często występujące w wieku podeszłym (m.in. cukrzyca, choroby neurologiczne, schorzenia tarczycy czy zaburzenia metaboliczne).
Wielochorobowość naturalnie wiąże się z wielolekowością, która często pogłębia problem zaparć u osób starszych. Do substancji sprzyjających zaparciom należą m.in. leki przeciwbólowe, niektóre preparaty stosowane w chorobach serca i nadciśnieniu, leki przeciwdepresyjne, preparaty żelaza czy wapnia.
Duże znaczenie mają także czynniki związane ze stylem życia, np. dieta uboga w błonnik, nieregularne posiłki oraz niedostateczna podaż płynów.
Brak aktywności fizycznej, długotrwałe unieruchomienie oraz trudności z przyjęciem prawidłowej pozycji do wypróżnienia mogą istotnie zaburzać naturalny rytm pracy jelit, stąd częste zaparcia u osób starszych leżących.

Zaparcia u starszej osoby: objawy

Jak objawiają się zaparcia u seniorów? Wbrew powszechnemu przekonaniu nie zawsze oznacza to wyłącznie zmniejszoną liczbę wypróżnień. U wielu osób starszych zaparcia występują nawet wtedy, gdy stolec oddawany jest regularnie, jednak towarzyszy temu:

nadmierne parcie;
twarda konsystencja stolca;
ból brzucha;
wyraźny dyskomfort podczas defekacji.

Charakterystyczne mogą być także wzdęcia, uczucie pełności w jamie brzusznej oraz konieczność długiego przebywania w toalecie.

Osoba siedząca na kanapie w domowym wnętrzu, obejmująca brzuch obiema rękami

Zaparcia u osób starszych: do jakiego lekarza się zgłosić?

Pierwszym krokiem może być konsultacja z lekarzem POZ. Jednak ze względu na złożoność problemu zaparć w wieku podeszłym, a także częste występowanie chorób współistniejących i wielolekowości, szczególnie korzystna bywa konsultacja z geriatrą, który całościowo ocenia stan zdrowia seniora (m.in. uwzględnia przyjmowane leki, choroby przewlekłe oraz ograniczenia funkcjonalne).

Zaparcia u osób starszych: leczenie

Jak leczyć zaparcia u osób starszych? Leczenie powinno mieć charakter stopniowy i możliwie jak najmniej obciążający organizm. Podstawowym celem nie jest codzienne wypróżnianie, lecz uzyskanie miękkiego, uformowanego stolca, oddawanego bez nadmiernego wysiłku, co najmniej kilka razy w tygodniu.

Duże znaczenie ma też edukacja pacjenta oraz opiekunów, ponieważ zdarza się, że seniorzy uznają za zaparcie nawet jeden dzień bez wypróżnienia i natychmiast rozpoczynają samodzielną terapię lekami przeczyszczającymi. Niestety, takie postępowanie jeszcze bardziej osłabia naturalną perystaltykę i prowadzi do pogłębienia problemu.

Co stosować na zaparcia u osób starszych? Leki

Leki na zaparcia dobiera się indywidualnie, przede wszystkim z uwzględnieniem chorób współistniejących oraz liczby przyjmowanych preparatów.

W pierwszej kolejności zaleca się środki zwiększające objętość stolca, zawierające błonnik pokarmowy, które poprawiają konsystencję mas kałowych i ułatwiają ich przesuwanie się w jelicie grubym. Ich stosowanie wymaga jednak odpowiedniej podaży płynów.
Jeżeli efekt jest niewystarczający, sięga się po leki osmotyczne, takie jak preparaty zawierające laktulozę lub makrogole, które wiążą wodę w jelicie i zmiękczają stolec. U osób starszych preparaty te uznawane są za względnie bezpieczne także przy dłuższym stosowaniu.

Należy jednak pamiętać, że leki pobudzające perystaltykę jelit należy stosować ostrożnie i doraźnie.

Sprawdź: kalkulator zapotrzebowania wody.

Dieta przy zaparciach u osób starszych

Jak zlikwidować zaparcia u osób starszych? Największe znaczenie ma dieta. Zaleca się stopniowe zwiększanie ilości błonnika pokarmowego w jadłospisie, aby uniknąć wzdęć i bólu brzucha. W codziennym menu powinny pojawiać się:

warzywa;
owoce;
produkty pełnoziarniste;
kasze;
nasiona.

Równie ważna jest regularność posiłków (najlepiej spożywanych o stałych porach dnia) oraz odpowiednie nawodnienie organizmu (świadome planowanie ilości wypijanych płynów w ciągu dnia). Do jadłospisu warto wprowadzić również produkty fermentowane, takie jak kefir czy maślanka, które wspierają mikroflorę jelitową. W diecie seniorów wykorzystuje się także suszone śliwki, siemię lniane oraz nasiona chia, które po zalaniu wodą zwiększają objętość i ułatwiają wypróżnianie.

Naturalne i domowe sposoby na zaparcia u osób starszych

Naturalne metody mogą stanowić wartościowe uzupełnienie leczenia zaparć, zwłaszcza w łagodnych i umiarkowanych dolegliwościach. Oprócz opisanej wcześniej modyfikacji diety można (po konsultacji z lekarzem!) wprowadzić zioła na zaparcia, np. babkę płesznik albo korzeń prawoślazu.

Jak pobudzić jelita do wypróżnienia?

W sytuacji, gdy dochodzi do zalegania mas kałowych w odbytnicy i inne metody okazują się nieskuteczne, konieczne może być zastosowanie lewatywy. Zabieg bywa pomocny w przypadku silnych, przewlekłych zaparć, jednak nie powinien być traktowany jako rutynowa metoda leczenia. Częste wykonywanie lewatyw może zaburzać naturalne mechanizmy defekacji i prowadzić do uzależnienia jelit od bodźców zewnętrznych.

Starsza osoba siedząca na toalecie w jasnej łazience, z opuszczonymi spodniami i rękami splecionymi na kolanach

Zapobieganie zaparciom u osób starszych

W przeciwieństwie do leczenia doraźnego profilaktyka opiera się na codziennych, powtarzalnych nawykach, które wspierają naturalną pracę jelit. Oprócz diety, nawodnienia, aktywności fizycznej i unikania przyjmowania leków przeczyszczających bez wyraźnej potrzeby, ogromne znaczenie ma utrzymywanie regularnego rytmu wypróżnień.

Zaleca się korzystanie z toalety o stałych porach dnia, najlepiej po posiłkach, kiedy naturalnie nasila się odruch żołądkowo-okrężniczy.
Ważne jest zapewnienie seniorowi odpowiednich warunków do spokojnego wypróżnienia, bez pośpiechu i presji czasu.
Pomocne może być także przyjęcie stabilnej pozycji siedzącej z podparciem stóp.

Sprawdź też: preparaty dla seniora.

Czy zaparcia u osób starszych są groźne?

Przewlekłe, silne lub uporczywe zaparcia u osób starszych mogą prowadzić do powikłań i wyraźnego pogorszenia jakości życia. Do najczęstszych problemów należą::

zaleganie mas kałowych w jelicie grubym lub odbytnicy;
nasilone bóle brzucha;
wzdęcia;
uszkodzenia okolicy odbytu.

Długotrwałe zaparcia mogą również maskować inne schorzenia, w tym choroby przewodu pokarmowego, dlatego nagła zmiana rytmu wypróżnień, ból, krwawienie z odbytu czy utrata masy ciała wymagają konsultacji lekarskiej.

Co na zaparcia u starszej osoby? Podsumowanie

Postępowanie w zaparciach u osób starszych powinno mieć charakter kompleksowy i dostosowany do stanu zdrowia pacjenta. Podstawą pozostają odpowiednia dieta bogata w błonnik, właściwe nawodnienie oraz regularny rytm wypróżnień. W razie potrzeby stosuje się leki na zaparcia, dobierane ostrożnie i najlepiej pod kontrolą lekarza. Z kolei działania profilaktyczne powinny być wdrażane możliwie wcześnie, zwłaszcza u seniorów z chorobami przewlekłymi, ograniczoną mobilnością lub przyjmujących wiele leków.

Źródła