Zawał serca: objawy, przyczyny i pierwsza pomoc

Zawał serca każdego roku zabija w Polsce kilkanaście tysięcy osób. Martwica mięśnia sercowego jest zazwyczaj następstwem choroby wieńcowej, rozwijającej się najczęściej wskutek zmian miażdżycowych. Zobacz, jakie są objawy, przyczyny i sposoby leczenia zawału mięśnia sercowego, sprawdź, jak udzielić choremu pierwszej pomocy.

Co to jest zawał serca i na czym polega?

Zawał serca to inaczej martwica mięśnia sercowego. Dochodzi do niej wskutek niedokrwienia, najczęściej spowodowanego zamknięciem światła tętnicy doprowadzającej krew do serca. Co z kolei w większości przypadków (około 90 procent) jest konsekwencją postępującej miażdżycy i związanego z nią odkładania się wapniejącej blaszki miażdżycowej w tętnicach. Zawał mięśnia sercowego jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu.

Dowiedz się, jak dbać o serce.

Zawał serca jest jednym z tak zwanych ostrych stanów wieńcowych. Można więc powiedzieć, że jest finalnym efektem choroby wieńcowej, polegającej na niedokrwieniu serca. Przy czym bezpośrednią przyczyną zawału w 90 procentach jest skrzep, który powstaje w miejscu przewężenia światła tętnicy, będącego konsekwencją odkładania się blaszki miażdżycowej. Jeśli natomiast chodzi o determinanty i przyczyny pośrednie zawału mięśnia sercowego, zaliczyć do nich można:

• wiek (powyżej 60 lat),
• płeć (częściej u mężczyzn, w stosunku 61:39 procent),
• miażdżyca,
• nadciśnienie tętnicze,
• cukrzyca u osób dorosłych,
• przerost lewej komory serca,
• dieta oparta na tłuszczach zwierzęcych, smażonych potrawach, z dużą domieszką soli i cukru,
• palenie papierosów, picie alkoholu,
• siedzący tryb życia,
• otyłość brzuszna,
• osobowość typu A, ze skłonnością do agresji i rywalizacji, przy jednoczesnej niskiej odporności na stres,
• uwarunkowania genetyczne.

Zobacz też: leki na nadciśnienie.

Jakie są objawy zawału serca?

Jak rozpoznać zawał serca? Co zrobić, by zwiększyć szanse na przeżycie? Objawy zawału serca są bardzo charakterystyczne, choć w niektórych przypadkach mogą być mylone z innymi schorzeniami, takimi jak refluks żołądkowo-jelitowy, czy nerwica serca.

Jakie są pierwsze objawy zawału serca? Należą do nich:

• bardzo silny i z czasem narastający ból w klatce piersiowej, w okolicy zamostkowej, promieniujący do lewego barku i żuchwy;
• silny atak lęku, paniki, strach przed śmiercią;
• kołatanie serca;
• nudności, wymioty;
• zawroty głowy, osłabienie, utrata przytomności.

Dowiedz się więcej: objawy zawału serca a nerwica.

Stan przedzawałowy

W terminologii medycznej nie ma odrębnej jednostki chorobowej określanej jako „stan przedzawałowy”. Raczej mówi się o wczesnych objawach zawału serca. Nie u każdego pacjenta zawał przebiega gwałtownie. Czasem zamiast silnego bólu serca pojawiają się:

• dyskomfort w klatce piersiowej – odczuwany na środku i nieustający w ciągu kilku minut, ewentualnie nawracający. Może przypominać ucisk, ściskanie, uczucie pełności w klatce piersiowej;
• dyskomfort w górnych częściach ciała – jednym lub obu ramionach, szczęce, plecach, żołądku czy szyi;
• duszność;
• oblewanie się zimnym pote [4].

Sprawdź też, co to jest cichy zawał serca.

Zawał: gdzie boli serce?

Ból przy zawale serca najczęściej pojawia się za mostkiem, w środkowej części klatki piersiowej, choć może też promieniować do innych części ciała. Chorzy opisują go jako silny ucisk, gniecenie lub pieczenie. Zwykle utrzymuje się dłużej niż 20 minut i nie ustępuje po odpoczynku [4].

Zawał serca: pierwsza pomoc

Co się dzieje podczas zawału serca? Stan ten powoduje nieodwracalne spustoszenie w organizmie, a jego skutki z każdą upływającą sekundą są coraz bardziej dalekosiężne. W bardzo krótkim czasie stawką staje się uratowanie życia osoby dotkniętej zawałem, dlatego liczy się szybka reakcja, bądź samego pacjenta, bądź osób znajdujących się w jego pobliżu. Pierwsza pomoc przy zawale serca obejmuje poniższe kroki.

• Natychmiastowe wezwanie karetki pogotowia (numer 999 lub 112). Pamiętajmy, że o życiu mogą decydować sekundy, a pacjent szanse na przeżycie ma wyłącznie wówczas, jeśli odpowiednio szybko trafi do szpitala.
• Ułożenie chorego w pozycji półsiedzącej, z wygodnym podparciem dla pleców. Usunięcie przeszkód utrudniających oddychanie i potęgujących poczucie duszności: poluzowanie krawata, rozpięcie koszuli, stanika.
• Jeżeli do ataku doszło w pomieszczeniu zamkniętym, dobrze jest otworzyć okna. Pacjent potrzebuje tlenu.
• W sytuacji utraty przytomności należy przeprowadzić resuscytację metodą krążeniowo-oddechową (30 uciśnięć klatki piersiowej, 2 oddechy – schemat powtarzać aż do przyjazdu karetki).
• Jeżeli chory lub ktoś ze świadków ma przy sobie tego typu leki, można podać kwas acetylosalicylowy (aspirynę) w tabletce do rozgryzienia. Wskazane jest też podanie nitrogliceryny pod język.

Leczenie zawału serca

Po przyjeździe karetki choremu na miejscu udzielana jest pierwsza pomoc. Jeśli nie otrzymał tych środków wcześniej, ratownicy podają aspirynę i nitroglicerynę, do żyły zaś wprowadzany jest wenflon. Na miejscu, w karetce lub na izbie przyjęć pacjent dostaje też klopidogrel, lek przeciwpłytkowy, będący pochodną tienopirydyny. Późniejsza procedura może przebiegać wielotorowo, ale od wielu lat w Polsce leczenie zawału odbywa się przede wszystkim metodą interwencyjną, która w istotny sposób pomogła zmniejszyć odsetek zgonów wśród osób, które zdążyły trafić do szpitala. Są to inwazyjne działania, takie jak:

• koronarografia – badanie wykonywane za pomocą cewnika wprowadzanego do żyły w okolicy pachwiny, z użyciem kontrastu, pozwalające unaocznić wnętrze tętnic wieńcowych.
• angiolastyka – przezskórne poszerzenie naczyń krwionośnych, umożliwiające udrożnienie tętnic i przepływ krwi do serca.

Oprócz tego stosuje się też leczenie farmakologiczne, oparte między innymi na środkach rozpuszczających skrzepy, które doprowadziły do zawału.

Po przebytym zawale konieczne może być przeprowadzenie chirurgicznego zabiegu wstawienia tzw. by-pasów. Pacjent po wyjściu ze szpitala musi też zazwyczaj całkowicie przeorganizować swoje życie, redukując intensywną aktywność fizyczną, wyciszając emocje, likwidując otaczające źródła stresu, a także – zmieniając dietę.

Sprawdź: leki na wzmocnienie serca i naczyń.

Jakie badanie wykaże przebyty zawał serca?

Przebyty zawał serca można wykryć m.in. w badaniu EKG. W wielu przypadkach zapis EKG po zawale pozostawia charakterystyczne zmiany, np. patologiczne załamki Q lub zaburzenia odcinka ST i załamka T. O przebytym zawale mogą świadczyć także inne badania, takie jak echokardiografia, która pozwala ocenić pracę serca i wykryć obszary mięśnia sercowego uszkodzone przez niedokrwienie. W niektórych przypadkach stosuje się również bardziej zaawansowane badania obrazowe, np. rezonans magnetyczny serca [4].

Zawał serca: rokowania i powikłania

Rokowanie po zawale serca zależy od wielu czynników, m.in.:

• czasu rozpoczęcia terapii;
• rozległości uszkodzenia mięśnia sercowego;
• lokalizacji zawału.

Czas reakcji a rokowanie w zawale serca

W przypadku zawału serca największe znaczenie dla rokowania ma czas reakcji. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na dobre efekty i mniejsze ryzyko powikłań. Najlepiej, gdy specjalistyczna pomoc zostanie udzielona w ciągu pierwszej godziny od wystąpienia bólu w klatce piersiowej (tzw. „złota godzina”). Po 3 – 6 godzinach od zamknięcia tętnicy wieńcowej obszar mięśnia sercowego zaopatrywany przez nią ulega nieodwracalnemu uszkodzeniu.

Ważne! Karetkę pogotowia należy wezwać natychmiast, ponieważ leczenie zawału serca zaczyna się od razu po przyjeździe ratowników, co znacznie poprawia rokowanie [4].

Rozległość i lokalizacja zawału

Większość pacjentów sądzi, że rozległy zawał serca to pewna śmierć. Oczywiście ma to znaczenie, ponieważ im większy obszar serca ulegnie uszkodzeniu, tym większe ryzyko niewydolności serca, zaburzeń rytmu i zgonu. Jednak ważna jest również lokalizacja zawału. Zawał przedniej ściany serca bywa szczególnie groźny, ponieważ zwykle wynika z zamknięcia tętnicy zstępującej przedniej (LAD), która zaopatruje dużą część lewej komory odpowiedzialnej za pompowanie krwi do całego organizmu [5].

Zawał serca: często zadawane pytania

Poniżej znajdziesz wyjaśnienia kilku częstych pytań związanych z zawałem serca.

Czy przy zawale jest gorączka?

Może się zdarzyć, że przy zawale pojawi się stan podgorączkowy albo gorączka, ale nie jest to specyficzny objaw [4].

Czy rozrusznik serca chroni przed zawałem?

Nie, rozrusznik serca nie chroni przed zawałem. Jego zadaniem jest regulowanie rytmu serca, czyli zapobieganie zbyt wolnemu lub nieregularnemu biciu serca. Zawał serca powstaje natomiast w wyniku zamknięcia tętnicy wieńcowej, która doprowadza krew do mięśnia sercowego. Rozrusznik nie wpływa na stan tętnic wieńcowych ani nie zapobiega ich zwężeniu czy zakrzepowi [6].

Ile czasu goi się serce po zawale?

Gojenie mięśnia sercowego po zawale trwa zwykle kilka tygodni, najczęściej około 6 – 8. W tym czasie obszar uszkodzony przez niedokrwienie stopniowo przekształca się w bliznę. Tempo powrotu do sprawności zależy m.in. od:

• rozległości zawału;
• szybkości wdrożenia leczenia;
• ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Dlatego po zawale tak ważna jest rehabilitacja kardiologiczna oraz regularne kontrole lekarskie [7].

Ile można dźwigać po zawale?

W pierwszych tygodniach po zawale zaleca się unikanie podnoszenia ciężkich przedmiotów. Dokładne ograniczenia zależą od stanu pacjenta, rozległości zawału oraz przebiegu rehabilitacji kardiologicznej. Stopniowy powrót do większej aktywności fizycznej powinien odbywać się pod kontrolą lekarza lub fizjoterapeuty [8].

Czy można mieć zawał bez objawów?

Niestety, zdarza się to nawet u 15 – 20% chorych. Przebyty zawał może zostać rozpoznany nawet kilka lat później, np. na podstawie EKG lub echa serca [9].

Zawał serca: podsumowanie

Z danych opublikowanych w 2014 roku wynika, że w Polsce rocznie hospitalizowanych z powodu zawału jest 80 – 90 tysięcy osób, a 16 tysięcy umiera (z czego 6 tysięcy poza szpitalem). W przeszło 60% ofiarami zawału mięśnia sercowego są mężczyźni. Łącznie roczna śmiertelność w wyniku zawałów oraz innych schorzeń układu krążenia dwukrotnie przekracza liczbę zgonów z powodu chorób nowotworowych. Z tych powodów nie tylko warto wiedzieć, jak rozpoznać zawał, ale też, jakie działania profilaktyczne wdrożyć, aby mu zapobiegać.

Źródła:

1. Chlebus, M. Gąsior, M. Gierlotka, Z. Kalarus, A. Kozierkiewicz, G. Opolski, L. Poloński, D. Rabczenko, J. Stokwiszewski, Ł. Wierucki, B. Wojtyniak, M. Wysocki, T. Zdrojewski, Raport: Występowanie, leczenie i prewencja wtórna zawałów serca w Polsce Ocena na podstawie Narodowej Bazy Danych Zawałów Serca AMI-PL 2009-2012, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny Śląski Uniwersytet Medyczny Gdański Uniwersytet Medyczny Warszawski Uniwersytet Medyczny, Warszawa, Zabrze, Gdańsk 2014
2. Kalina Niedolaz, Katarzyna Hałas, Anna Kaźmierczak-Dziuk, Postępowanie z chorym po zawale serca, Pediatria i Medycyna Rodzina 2011, 7 (3),
3. Olga Ochdyńska, Magdalena Pieniacka, Ostre zespoły wieńcowe, Współczesne pielęgniarstwo i ochrona zdrowia, 2012/02
4. Magdalena Wiercińska, Zawał serca (atak serca) - przyczyny, objawy i leczenie, 2024. https://www.mp.pl/pacjent/chorobawiencowa/zawal/62035,zawal-serca-atak-serca-przyczyny-objawy-i-leczenie. [dostęp: 10.03.2026].
5. Kamna Bansal; Meghana Gore; Muriam Afzal; Pirbhat Shams; Poorna Nalabothu, Anterior Myocardial Infarction, 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562234/. [dostęp: 10.03.2026].
6. copozawale.pl, Czy stymulator serca zabezpiecza przed zawałem serca? https://copozawale.pl/pytanie/1520-czy_stymulator_serca_zabezpiecza_przed_zawalem_serca. [dostęp: 10.03.2026].
7. The Nora Eccles Harrison CVRTI, The University of Utah, The Science of Myocardial Recovery: Understanding the Healing Process of the Heart. https://cvrti.utah.edu/science-of-myocardial-recovery-understanding-heart-healing-process/. [dostęp: 10.03.2026].
8. copozawale.pl, Czy po zawale mogę dźwigać? https://copozawale.pl/pytanie/1034-czy_po_zawale_moge_dzwigac. [dostęp: 10.03.2026].
9. copozawale.pl, Czy zawał może przebiegać bez objawów? https://copozawale.pl/pytanie/1125-czy_zawal_moze_przebiegac_bez_objawow. [dostęp: 10.03.2026].
10. 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes, 2023. https://www.escardio.org/guidelines/clinical-practice-guidelines/all-esc-practice-guidelines/acute-coronary-syndromes-acs-guidelines/. [dostęp: 10.03.2026].