Hydrokortyzon

Charakterystyka ogólna

Hydrokortyzon to syntetyczny glikokortykosteroid, będący odpowiednikiem naturalnego kortyzolu – hormonu produkowanego przez korę nadnerczy. Wykazuje silne działanie przeciwzapalne, przeciwalergiczne, immunosupresyjne i przeciwwstrząsowe. Stosowany jest miejscowo, doustnie, dożylnie lub domięśniowo – w zależności od wskazań klinicznych.

Mechanizm działania

Hydrokortyzon działa poprzez wiązanie się z receptorami glikokortykosteroidowymi w cytoplazmie komórek. Kompleks hormon-receptor przenika do jądra komórkowego, gdzie wpływa na ekspresję genów odpowiedzialnych za syntezę białek przeciwzapalnych i hamowanie mediatorów zapalnych. Efekty działania obejmują:

zahamowanie wydzielania histaminy,
zmniejszenie syntezy cytokin prozapalnych (IL-1, IL-6, TNF-α),
stabilizację błon lizosomalnych,
zmniejszenie przepuszczalności naczyń włosowatych,
hamowanie migracji leukocytów do miejsca zapalenia.

Wskazania do stosowania

Ogólnoustrojowo:

pierwotna i wtórna niewydolność kory nadnerczy (np. choroba Addisona),
wstrząs anafilaktyczny i inne stany wstrząsowe,
ciężkie reakcje alergiczne (np. obrzęk naczynioruchowy, astma oskrzelowa),
choroby autoimmunologiczne (np. toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów),
choroby hematologiczne (np. niedokrwistość hemolityczna),
choroby nowotworowe (np. białaczki, chłoniaki),
przeszczepy narządów – zapobieganie odrzutom.

Miejscowo:

atopowe zapalenie skóry,
łuszczyca,
liszaj płaski,
kontaktowe zapalenie skóry,
ukąszenia owadów,
zapalenie spojówek,
zapalenie ucha zewnętrznego.

Dawkowanie

Doustnie:

Dorośli: 20–30 mg/dobę w dawkach podzielonych (np. 10 mg rano, 5 mg po południu, 5 mg wieczorem).
Dzieci: 0,5–1 mg/kg mc./dobę.
W stanach ostrych: dawki mogą być znacznie wyższe (nawet 100–200 mg/dobę).

Dożylnie/domięśniowo:

Wstrząs: 100–500 mg i.v., można powtarzać co 2–6 godzin.
Reakcje alergiczne: 100–200 mg i.v. lub i.m.
Leczenie przewlekłe: 25–50 mg i.m. dziennie lub co drugi dzień.

Miejscowo:

Kremy i maści: 1–2 razy dziennie na zmienione chorobowo miejsca, nie dłużej niż 7–14 dni bez kontroli lekarskiej.

Przeciwwskazania

Nadwrażliwość na hydrokortyzon lub inne kortykosteroidy,
Układowe zakażenia grzybicze (przy podaniu ogólnym),
Opryszczka rogówki,
Trądzik różowaty i pospolity (przy stosowaniu miejscowym),
Gruźlica skóry,
Niewyrównana cukrzyca (ostrożność),
Czynna choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy.

Środki ostrożności

Długotrwałe stosowanie może prowadzić do zahamowania osi podwzgórze–przysadka–nadnercza,
Ryzyko osteoporozy, cukrzycy, nadciśnienia, jaskry, zaćmy,
U dzieci – możliwość zahamowania wzrostu,
Należy unikać nagłego odstawienia po długim leczeniu – konieczne stopniowe zmniejszanie dawki,
Ryzyko wtórnych zakażeń – lek osłabia odporność,
Miejscowo – nie stosować na duże powierzchnie skóry, rany, błony śluzowe.

Działania niepożądane

Ogólnoustrojowo:

Zatrzymanie sodu i wody, utrata potasu,
Wzrost ciśnienia tętniczego,
Hiperglikemia, cukrzyca posteroidowa,
Osteoporoza, miopatia,
Zespół Cushinga (przy długim stosowaniu),
Zaburzenia psychiczne (bezsenność, depresja, psychozy),
Wrzody żołądka i dwunastnicy,
Zwiększona podatność na infekcje.

Miejscowo:

Ścieńczenie skóry, rozstępy, teleangiektazje,
Odbarwienia skóry, nadkażenia,
Reakcje alergiczne, pieczenie, świąd.

Interakcje

Osłabienie działania leków przeciwcukrzycowych,
Nasilenie działania glikozydów nasercowych (ryzyko hipokaliemii),
Zwiększone ryzyko krwawień przy jednoczesnym stosowaniu NLPZ,
Osłabienie działania szczepionek – nie stosować żywych szczepionek podczas terapii,
Induktory enzymów wątrobowych (np. fenytoina, ryfampicyna) mogą zmniejszać skuteczność hydrokortyzonu.

Stosowanie w ciąży i laktacji

W ciąży: stosowanie możliwe tylko w razie konieczności – ryzyko zahamowania wzrostu płodu i niewydolności nadnerczy u noworodka.
W okresie karmienia piersią: hydrokortyzon przenika do mleka – należy zachować ostrożność i stosować najniższe skuteczne dawki.