Hipotermia: przyczyny, objawy, leczenie

Hipotermia to stan, który tylko w USA każdego roku prowadzi do 700-1 500 zgonów, przy czym śmiertelność znacznie wzrasta z wiekiem: od 1,7% u 18-20 latków do 45% wśród seniorów powyżej 80 r.ż. (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545239/). Czym tak naprawdę jest hipotermia i komu zagraża? Dowiedz się z tego artykułu!

Hipotermia: co to?

Hipotermia stanowi przeciwieństwo gorączki – zamiast podwyższenia temperatury wewnętrznej ciała dochodzi do jej drastycznego spadku (poniżej 35°C). Może rozwinąć się nagle (np. na skutek wpadnięcia do zimnej wody) lub stopniowo (w wyniku długotrwałego przebywania w niskiej temperaturze powietrza).​

Warto też dodać, że hipotermia to nie to samo, co obniżona temperatura ciała, która zazwyczaj świadczy o pogorszeniu odporności oraz towarzyszy np. menstruacji czy ciąży. Zazwyczaj nie jest to powód do znacznego zmartwienia. Oczywiście, jeśli ciągłe uczucie zimna nie ma związku z nadwrażliwością na aurę zimową i nie mija przez dłuższy czas, to warto udać się do lekarza, ponieważ również świadczy o poważniejszych zaburzeniach.

Zobacz też, co oznaczają zimne stopy i dłonie.

Stopnie hipotermii: skala szwajcarska

Hipotermia została podzielona na 5 stopni w zależności od spadku temperatury (międzynarodowy standard klasyfikacji wykorzystuje tzw. skalę szwajcarską). Opisuje, jakie są etapy hipotermii (od ilu stopni pojawiają się konkretne objawy).

1. Hipotermia łagodna (HT1): 32-35°C. Pacjent pozostaje przytomny, choć może wykazywać zaburzenia koordynacji i zdolności osądu. Charakterystyczne jest intensywne drżenie mięśniowe, które ma na celu zwiększoną produkcję ciepła. Tak drastyczne przyspieszenie metabolizmu uwidacznia się wzrostem tętna i ciśnienia krwi oraz bladością skóry, głodem, nudnościami i zmęczeniem.
2. Hipotermia umiarkowana (HT2): 28-32°C. Pacjent ma zaburzenia świadomości – staje się letargiczny, zdezorientowany, apatyczny. Ustępuje drżenie mięśniowe, co paradoksalnie wskazuje na pogorszenie się stanu, a nie polepszenie – organizm po prostu wyczerpał zdolność do termoregeneracji. Pojawia się spowolnienia akcji serca i spadek ciśnienia krwi, a źrenice ledwo reagują na światło.
3. Hipotermia głęboka (HT3): 20-28°C. Osoba w tym stadium traci przytomność i nie reaguje na bodźce. Bicie serca staje się trudne do wykrycia, a oddech spowalnia. Ponieważ w niskich temperaturach serce staje się bardzo wrażliwe, każdy ruch pacjenta może przyczynić się do arytmii. Może też dojść do obrzęku płuc i zmniejszonego wydzielania moczu.​
4. Hipotermia bardzo głęboka (HT4): <20°C. Brak pulsu, oddechu i odruchów. Teoretycznie człowiek wydaje się kliniczne martwy, ale przy odpowiednim leczeniu można go odratować.
5. Śmierć wskutek nieodwracalnego wychłodzenia.

Objawy hipotermii

Po jakim czasie mogą wystąpić powyższe objawy? Ciśnienie krwi reaguje na zmiany temperatury otoczenia już po 3 minutach. Z kolei ekspozycja na temperaturę -15°C (wiatr 3,5 m/s) przez 15 minut sprawia, że:

• ciśnienie skurczowe wzrasta o 30 mmHg;
• ciśnienie rozkurczowe wzrasta o 20 mmHg;
• tętno spada o 12 uderzeń na minutę (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1283105).

Wynika to przede wszystkim ze zmian hormonalnych i metabolicznych.

• W wyniku zimna rośnie stężenie adrenaliny, noradrenaliny (nawet 3-krotnie) i kortyzolu.
• Organizm, próbując obronić się przed spadkiem temperatury, zwiększa zużycie glukozy. Pojawia się wówczas uczucie głodu oraz symptomy typowe dla silnych reakcji stresowych i lękowych (np. zwiększona potliwość, brak tchu).
• Bardzo szybko występują też dreszcze, dzięki którym organizm potrafi wyprodukować 5 razy więcej ciepła. Niestety, z powodu zużycia się zapasów energii mogą szybko ustąpić u osób z ograniczonymi rezerwami krążeniowo-oddechowymi i cukrzyków.

Hipotermia: przyczyny

W wielu przypadkach hipotermia wynika z czynników zewnętrznych, takich jak przebywanie w wilgotnych i wietrznych warunkach lub wpadnięcie do zimnej wody. Na tempo spadku temperatury centralnej wpływają jednak przede wszystkim czynniki osłabiające kondycję organizmu, np.:

• niedoczynność tarczycy – zmniejsza produkcję hormonów termoregulacyjnych;
• cukrzyca i niska glikemia – hipotermię stwierdza się u ok. 20% osób z hipoglikemią (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22559928);
• anemia i niedobory żywieniowe (szczególnie tiaminy) – hamują zdolność organizmu do wytwarzania ciepła;
• choroby sercowo-naczyniowe, w tym niewydolność serca czy miażdżyca tętnic obwodowych;
• używki, w tym alkohol, narkotyki i dopalacze;
• leki, zwłaszcza antydepresanty, silne uspokajające i neuroleptyki.

Warto przy tym wspomnieć, że u 2 grup wiekowych istnieje szczególne ryzyko rozwoju hipotermii: u osób starszych i u dzieci. 

• W pierwszym przypadku wynika to z nakładania się na siebie wspomnianych czynników z brakiem odpowiedniego ogrzewania w domu, siedzącym trybem życia, nieodpowiednim odżywianiem czy zaburzeniami poznawczymi o różnym nasileniu. Niejednokrotnie osoby starsze cały czas zmagają się z umiarkowaną hipotermią, co dodatkowo osłabia układ sercowo-naczyniowy.
• Z kolei hipotermia u dzieci ma związek z niedojrzałym układem termoregulacji, mniejszą masą ciała w stosunku do jego powierzchni i mniejszym poziomem tkanki tłuszczowej.

Pierwsza pomoc w hipotermii

Wywiad przeprowadzony z jeszcze świadomą osobą wystarczy do stwierdzenia hipotermii. Aby to potwierdzić, należy skorzystać z ciśnieniomierza oraz termometru dousznego lub doodbytniczego, który może wskazywać niższe temperatury niż 36°C (pomiar temperatury pod pachą, na czole, w gardle zawsze pokazuje temperaturę powierzchniową, a nie centralną. Trzeba pamiętać, że ciśnienie rośnie w pierwszym etapie hipotermii, a później spada. Ewentualnie można też sprawdzić reakcje źrenic na światło.

Pomoc obejmuje wezwanie karetki oraz:

1. przeniesienie poszkodowanego z zimnego otoczenia do ciepłego i suchego miejsca, z dala od wiatru;
2. przykrycie specjalnym kocem (można je znaleźć w każdej samochodowej apteczce);
3. zdjęcie mokrego ubrania (osoba naga, sucha i przykryta czymś ciepłym, np. w pobliżu ogniska, szybciej wróci do właściwej temperatury niż ta w mokrym ubraniu);
4. pomoc w delikatnym ruchu (u osoby w pełni świadomej). W hipotermii łagodnej można podać ciepłe napoje i coś zawierającego cukry proste;
5. przykładanie podgrzewanych kompresów do pach, klatki piersiowej i pleców.

Zarówno przy przenoszeniu, jak i przy próbie rozgrzania trzeba zachować ostrożność, ponieważ w hipotermii serce pozostaje mocno obciążone i wrażliwe na zmiany pozycji. W głębokim stadium zbyt gwałtowne ruchy i napływ zimnej krwi do serca mogą skończyć się zawałem. Z tego samego powodu nigdy nie powinno się poszkodowanemu podawać alkoholu ani próbować ogrzewać kończyn wodą powyżej 44°C.

Ważne! Już przy temperaturze poniżej 32°C pacjent nie powinien nic jeść i pić (nawet jeśli jest przytomny). Jeśli trudno to określić za pomocą termometru, można sprawdzić, czy źrenice od razu reagują na światło. Jeśli nie, to najprawdopodobniej hipotermia się pogorszyła. Ze szczególną ostrożnością należy traktować także kończyny – nigdy nie masować ich ani nie wyginać siłą.​

Leczenie szpitalne hipotermii

W warunkach szpitalnych lekarze przeprowadzają rozszerzoną diagnostykę, która obejmuje: 

• badanie poziomu glukozy we krwi z nakłucia palca;
• morfologię krwi;
• podstawowy panel metaboliczny;
• techniki obrazowe.

Służy to przede wszystkim ustaleniu rzeczywistej przyczyny hipotermii i dostosowania leczenia, które wykracza poza głębokie ogrzewanie chorego.

Hipotermia: skutki uboczne

Czy hipotermia jest niebezpieczna? Tak, nawet w początkowych etapach.

• Każdy długotrwały spadek temperatury ciała powoduje zaburzenia krzepnięcia krwi oraz osłabienie, które zwiększa ryzyko infekcji.
• Odmrożenia kończyn niejednokrotnie prowadzą do ich martwicy i amputacji.
• Jeśli wychłodzenie organizmu postępuje, zaczyna się obumieranie mózgu w wyniku niedotlenienia oraz arytmia, a następnie niewydolność mięśnia sercowego.
• Nawet jeśli nie dojdzie do zgonu, może rozwinąć się niewydolność wielonarządowa i sepsa, ponieważ hipotermia hamuje odpowiedź immunologiczną organizmu.​

Hipotermia: podsumowanie

Hipotermia to poważny stan, który może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Na szczęście nawet w przypadku 4. stopnia hipotermii istnieją skuteczne metody leczenia, które mogą przywrócić funkcje życiowe bez trwałych obrażeń neurologicznych.​ Najlepiej jednak zapobiegać hipotermii – poprzez właściwy ubiór, unikanie używek oraz edukację zdrowotną.

Źródła

1. Hieu Duong, Gaurav Patel, Hypothermia, 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545239/. [dostęp: 10.01.2026].
2. R Greif, S Laciny, A Rajek, AG Doufas, DI Sessler, Blood Pressure Response to Thermoregulatory Vasoconstriction during Isoflurane and Desflurane Anesthesia, 2005. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1283105/. [dostęp: 10.01.2026].
3. Silja Komulainen, Tarja Oja, Hannu Rintamäki, Hannu Virokannas, Sirkka Keinänen-Kiukaanniemi, Blood pressure and thermal responses to whole body cold exposure in mildly hypertensive subjects, 2004. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306456504001445. [dostęp: 10.01.2026].
4. C Tran, K Gariani, F R Herrmann, L Juan, J Philippe, O T Rutschmann, U M Vischer, Hypothermia is a frequent sign of severe hypoglycaemia in patients with diabetes, 2012. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22559928/. [dostęp: 10.01.2026].
5. Michał Długaszek, Niezamierzona hipotermia okołooperacyjna u dorosłych – jak jej uniknąć?, 2021. https://www.mp.pl/oit/wpraktyce/287112,niezamierzona-hipotermia-okolooperacyjna-u-doroslych-jak-jej-uniknac. [dostęp: 10.01.2026].
6. Fahad Syed Naseerullah, Avinash Murthy, Hypothermia as a forgotten sign of prolonged severe hypoglycaemia, 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6119383/. [dostęp: 10.01.2026].