Czym może grozić zatrucie pleśnią?

Białawy lub zielonkawy nalot na powierzchni produktów spożywczych rzadko wywołuje u pacjentów należytą czujność. Powszechna praktyka odkrawania zepsutego fragmentu owocu, czy pieczywa i spożywania reszty produktu stanowi poważny błąd z punktu widzenia toksykologii. Widoczna gołym okiem warstwa to bowiem jedynie zarodniki, podczas gdy niewidoczna, toksyczna grzybnia znajduje się w całej objętości żywności. Bagatelizowanie tego faktu niesie ze sobą poważne ryzyko zdrowotne.

Co to jest pleśń?

Pod tą potoczną nazwą kryją się strzępkowe grzyby mikroskopijne, które kolonizują żywność, ściany i przedmioty codziennego użytku. Prawdziwym problemem nie są jednak grzyby same w sobie, ale produkty ich metabolizmu, czyli mykotoksyny. To silne, naturalne trucizny, które wykazują działanie rakotwórcze i mutagenne. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że nawet 25% światowych zbiorów zbóż może być zanieczyszczone toksynami [1]. Związki te są bezwonne, bezsmakowe i całkowicie odporne na obróbkę termiczną – ani gotowanie, ani smażenie ich nie niszczy.

Grzyby strzępkowe wykazują niezwykłą zdolność do adaptacji w niesprzyjających warunkach środowiskowych. Rozwijają się wszędzie tam, gdzie wilgotność powietrza przekracza 60%, a temperatura mieści się w przedziale od kilku do kilkudziesięciu stopni Celsjusza. Oznacza to, że lodówka nie jest barierą zatrzymującą ich wzrost, a jedynie czynnikiem, który go nieznacznie spowalnia.

Najgroźniejsze dla zdrowia są metabolity wytwarzane przez rodzaje Aspergillus, Penicillium oraz Fusarium [2]. Wytwarzają substancje, takie jak aflatoksyny, ochratoksyna A, patulina czy zearalenon. Każda z substancji wykazuje specyficzne, destrukcyjne powinowactwo do konkretnych struktur komórkowych w ludzkim ciele, atakując układ nerwowy, odpornościowy oraz moczowy.

Jak dochodzi do zatrucia pleśnią?

Główną drogą, którą toksyny trafiają do ludzkiego ciała, jest układ pokarmowy – wystarczy zjedzenie nadpsutego owocu, starego orzecha, czy przetworu zmagazynowanego w nieszczelnym słoiku.

• Drugim, znacznie trudniejszym do uchwycenia problemem, jest droga inhalacyjna. Wdychanie zarodników unoszących się w zawilgoconych, źle wentylowanych pomieszczeniach z czasem prowadzi do kumulacji toksyn [3].
• Należy pamiętać, że do ekspozycji dochodzi również drogą transdermalną, czyli przez bezpośredni kontakt skażonego materiału ze skórą. Dotyczy to w szczególności osób pracujących przy sortowaniu odpadów, w rolnictwie, budownictwie lub podczas remontów starych, zawilgoconych budynków.

Zarodniki grzybów mają mikroskopijne rozmiary, zazwyczaj od 2 do 20 mikrometrów. Tak małe cząstki bez trudu omijają naturalne bariery filtracyjne górnych dróg oddechowych człowieka. Wnikają bezpośrednio do pęcherzyków płucnych, skąd toksyny mają otwartą drogę do krwiobiegu. Stała obecność tych patogenów w powietrzu wymusza na układzie immunologicznym ciągłą gotowość obronną. To zjawisko po pewnym czasie może prowadzić do rozwoju chorób z autoagresji oraz uszkodzeń tkanki płucnej.

Zatrucie pleśnią: objawy

Symptomy rzadko układają się w podręcznikowy obrazek, przez co pacjenci miesiącami szukają pomocy u niewłaściwych specjalistów. Przyjęcie dużej dawki toksyn naraz wywołuje klasyczne, ostre zatrucie pokarmowe. Pojawiają się m.in. gwałtowny ból żołądka, bolesne skurcze żołądka, męczące wymioty oraz biegunka [4].

Znacznie bardziej podstępne jest przewlekłe zatrucie pleśnią. Objawy stają się wtedy nieswoiste i obejmują:

• zmęczenie i apatię;
• mgłę mózgową, zaburzenia pamięci krótkotrwałej oraz kłopoty z koncentracją;
• migrenowe bóle i zawroty głowy;
• nieżyt nosa, suchy kaszel i zaostrzenie objawów astmy;
• bóle i sztywność stawów oraz mięśni;
• infekcje zatok;
•  zmiany skórne.

Sprawdź, jakie leki na wymioty mogą powstrzymać odruch wymiotny.

Zatrucie pleśnią: jakie badania wykonać?

Ustalenie przyczyny dolegliwości wymaga rzetelnego wywiadu lekarskiego dotyczącego kontaktu z grzybami oraz oceny stanu pacjenta. Oferowane komercyjnie testy na obecność mykotoksyn w moczu czy krwi nie są zalecane w aktualnej praktyce klinicznej w Polsce, ponieważ bywają niewiarygodne.

Lekarz skupia się na ocenie kondycji narządów, które najsilniej odczuwają skutki zatrucia. Najczęściej zleca następujące badania:

• badania wątroby: próby wątrobowe, w tym aminotransferazy (ALT, AST), fosfataza alkaliczna, bilirubina oraz GGTP;
• badania nerek: poziom kreatyniny i mocznika, wskaźniki filtracji kłębuszkowej (GFR) oraz badanie ogólne moczu;
• ocenę ogólnego stanu zdrowia: morfologia krwi i biochemia w celu wykrycia zaburzeń metabolicznych;
• diagnostykę alergii: testy skórne lub oznaczenie specyficznych przeciwciał IgE przy podejrzeniu nadwrażliwości na pleśń.

W przypadku podejrzenia silnego, ostrego zatrucia lub narażenia zawodowego w trudnych warunkach, niezbędna bywa także specjalistyczna konsultacja toksykologiczna.

Zatrucie pleśnią: leczenie

Gdy rozpoznaje się zatrucie pleśnią, leczenie opiera się przede wszystkim na bezwzględnym odcięciu źródła ekspozycji – wyrzuceniu skażonej żywności lub przeprowadzeniu profesjonalnego odgrzybiania mieszkania. W ostrych stanach zatruć pokarmowych podaje się węgiel aktywny, który wiąże toksyny w świetle jelita i zapobiega ich dalszemu wchłanianiu. Lekarz może zdecydować też o włączeniu specjalistycznych preparatów wiążących (np. cholestyraminy) oraz leków przeciwgrzybiczych [5].

W procesie leczenia równie ważna jest dieta, której celem jest wsparcie regeneracji organizmu. W codziennym menu warto wdrożyć kilka prostych zasad:

• przygotowywanie lekkostrawnych posiłków, które nie obciążają układu pokarmowego;
• bezwzględną rezygnację z produktów z najmniejszym nalotem oraz dbałość o ich prawidłowe przechowywanie;
• odrzucenie alkoholu – wątroba walcząca z truciznami pracuje na najwyższych obrotach i nie wolno jej dodatkowo obciążać;
• eliminację cukrów prostych, która zapobiega przed przerostem drożdżaków.

FAQ

Poniżej odpowiadamy na najczęstsze pytania pacjentów dotyczące zatrucia pleśnią.

Ile trwa zatrucie pleśnią?

Ostre objawy pokarmowe po zjedzeniu zepsutego produktu zazwyczaj ustępują w ciągu kilku dni, jeśli pacjent dba o nawodnienie i przyjmuje odpowiednie leki. Z kolei zatrucie przewlekłe, wynikające z przebywania w zagrzybionym budynku, wymaga wielomiesięcznej, a czasem nawet wieloletniej terapii. Czas powrotu do zdrowia zawsze zależy od sprawności naturalnych mechanizmów oczyszczających organizmu.

Jakie są skutki uboczne pleśni?

Długofalowy kontakt z mykotoksynami prowadzi do przewlekłego uszkodzenia nerek oraz marskości wątroby. Niektóre z nich mają udowodnione działanie rakotwórcze, drastycznie zwiększając ryzyko nowotworów układu pokarmowego. U dzieci toksyny dodatkowo upośledzają odporność i hamują prawidłowy rozwój.

Co zrobić, gdy się zjadło pleśń?

Należy jak najszybciej przyjąć dużą dawkę węgla aktywnego i pić większe ilości wody, aby zablokować wchłanianie toksyn. Pierwsze symptomy żołądkowe można opanować za pomocą aptecznych produktów na nudności i wymioty. Jeśli jednak pojawią się duszności, silne zawroty głowy lub zaburzenia świadomości, konieczna jest pilna wizyta u lekarza.

Czy pleśń może zniknąć z organizmu sama?

Wątroba i nerki usuną śladowe ilości toksyn tylko wtedy, gdy kontakt z pleśnią był incydentem. Przy stałym wdychaniu zarodników lub regularnym jedzeniu nadpsutych produktów, trucizny trwale kumulują się w tkance tłuszczowej i narządach.

Podsumowanie

Pleśnie to mikroskopijne grzyby wytwarzające niewidoczne i groźne dla zdrowia toksyny, które po wniknięciu do organizmu mogą prowadzić do ostrych zatruć pokarmowych oraz przewlekłego uszkodzenia wątroby czy nerek. Długofalowy kontakt z nimi osłabia układ odpornościowy i nerwowy, wywołując wiele nieswoistych objawów. Aby skutecznie uniknąć zakażenia, należy dbać o prawidłową wentylację pomieszczeń i nigdy nie próbować „ratować” spleśniałej żywności poprzez odkrawanie zepsutych części.

Bibliografia

1. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/mycotoxin-exposure-in-a-changing-european-climate [dostęp online: 01.07.2026].
2. Kępińska-Pacelik J, Biel W. Alimentary Risk of Mycotoxins for Humans and Animals. Toxins (Basel). 2021 Nov 21;13(11):822. doi: 10.3390/toxins13110822. PMID: 34822606; PMCID: PMC8622594.
3. Borchers AT, Chang C, Eric Gershwin M. Mold and Human Health: a Reality Check. Clin Rev Allergy Immunol. 2017 Jun;52(3):305-322. doi: 10.1007/s12016-017-8601-z. PMID: 28299723.
4. Liew WP, Mohd-Redzwan S. Mycotoxin: Its Impact on Gut Health and Microbiota. Front Cell Infect Microbiol. 2018 Feb 26;8:60. doi: 10.3389/fcimb.2018.00060. PMID: 29535978; PMCID: PMC5834427.
5. Hope J. A review of the mechanism of injury and treatment approaches for illness resulting from exposure to water-damaged buildings, mold, and mycotoxins. ScientificWorldJournal. 2013 Apr 18;2013:767482. doi: 10.1155/2013/767482. PMID: 23710148; PMCID: PMC3654247.