Choroby odkleszczowe: przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka

Aleksandra Dziura

Marzec 24, 2026

Kleszcze stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Przenoszą bakterie, wirusy i pierwotniaki wywołujące groźne choroby. Coraz łagodniejsze i krótsze zimy wydłużają okres aktywności kleszczy, co zwiększa ryzyko infekcji. Sprawdź, jak objawiają się choroby odkleszczowe i jak im zapobiegać.

Choroby odkleszczowe u ludzi: co to jest?

Choroby odkleszczowe rozwijają się w wyniku ugryzienia człowieka przez kleszcza zainfekowanego patogenami, takimi jak bakterie, wirusy lub pierwotniaki.

Kleszcze wkłuwają się w skórę, a następnie wprowadzają chorobotwórcze drobnoustroje do krwiobiegu wraz ze śliną lub wymiocinami.
Patogeny atakują różne układy m.in. nerwowy, krwionośny oraz kostno-stawowy.
Nieleczone choroby odkleszczowe mogą doprowadzić do trwałych i groźnych powikłań zdrowotnych.
Problemem jest też brak specyficznych objawów, co często opóźnia to postawienie właściwej diagnozy [1].

W ostatnich latach obserwujemy wzrost liczby pacjentów z chorobami odkleszczowymi. Jest to związane głównie ze zmianami klimatycznymi: łagodnymi zimami i gwałtownym przechodzeniem z jednej pory roku w drugą. Pory przejściowe są krótsze, a temperatura powietrza szybko wzrasta powyżej 10°C. Sprzyja to aktywności wszystkich stadiów rozwojowych kleszczy. Co więcej, bytują już nie tylko w gęstych lasach, ale także w miejskich parkach, ogrodach i na trawnikach [2].

Sprawdź, skąd biorą się kleszcze afrykańskie i jak się chronić.

Najczęstsze choroby odkleszczowe

Choroby odkleszczowe w Polsce obejmują zarówno infekcje bakteryjne i wirusowe. Poniżej znajduje się charakterystyka najczęściej spotykanych chorób, które stanowią istotne zagrożenie dla organizmu.

Borelioza

Borelioza, znana jako choroba z Lyme, to najpowszechniejsza infekcja odkleszczowa wywoływana przez bakterie Borrelia burgdorferi.

Pierwszym objawem u większości pacjentów jest rumień wędrujący. To czerwona plama o wyraźnie zarysowanych granicach, która szybko się powiększa.
Bakterie atakują stawy, serce oraz układ nerwowy.
Choroba przebiega w kilku fazach, a nieleczona przechodzi w stan przewlekły, powodując silne bóle i problemy neurologiczne. [3]

Sprawdź zioła na boreliozę.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) wywołuje wirus z rodziny Flaviviridae, przenoszony przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Choroba ma zazwyczaj przebieg 2-fazowy.

Pierwsza faza przypomina grypę, objawia się gorączką i bólem mięśni.
Po kilku dniach pozornej poprawy następuje druga faza, w której wirus atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Może to prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu.

KZM może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych, w tym porażeń oraz zaburzeń pamięci i nastroju. [4]

Dowiedz się więcej na temat tego, jak może objawiać się kleszczowe zapalenie mózgu.

Ludzka anaplazmoza granulocytarna

Anaplazmozę wywołuje przenoszona przez kleszcze bakteria Anaplasma phagocytophilum, która atakuje białe krwinki (granulocyty).

Pacjenci skarżą się na wysoką gorączkę, dreszcze, silne bóle głowy i mięśni.
Mogą pojawić się też objawy żołądkowo-jelitowe oraz kaszel.
Choć choroba często ustępuje samoistnie, u osób z obniżoną odpornością może przybrać ciężki przebieg z niewydolnością wielonarządową. [5]

Poznaj właściwości olejku geraniowego.

Tularemia

Tularemia to rzadka, ale groźna choroba bakteryjna wywoływana przez pałeczkę Francisella tularensis. Kleszcze stanowią jeden z wektorów tego patogenu.

Infekcja objawia się gwałtowną gorączką, powiększeniem węzłów chłonnych oraz owrzodzeniem w miejscu wniknięcia bakterii.
Patogen wykazuje dużą agresywność i szybko rozprzestrzenia się w organizmie.
Tularemia wymaga intensywnego leczenia antybiotykami w warunkach szpitalnych. [6]

Babeszjoza

Babeszjoza to choroba odkleszczowa, która częściej występuje u zwierząt domowych niż u ludzi, jednak zachorowanie wciąż jest możliwe. Wywołują ją pierwotniaki z rodzaju Babesia, które po przedostaniu się do krwiobiegu pasożytują wewnątrz czerwonych krwinek.

Choroba zwykle ma przebieg bezobjawowy.
W cięższych przypadkach dolegliwości obejmują: wysoką temperaturę, dreszcze i silne poty.
Babeszjoza stanowi szczególne zagrożenie dla osób z osłabioną odpornością, po usunięciu śledziony oraz seniorów. [7]

Badanie ucha przy użyciu otoskopu w gabinecie medycznym, lekarz trzyma urządzenie diagnostyczne przy przewodzie słuchowym

Badania na choroby odkleszczowe

W przypadku podejrzenia choroby odkleszczowej należy jak najszybciej udać się do lekarza pierwszego kontaktu lub specjalisty chorób zakaźnych. Niepokój powinny wzbudzić takie symptomy jak:

rumień na skórze;
nawracające bóle stawów;
niewyjaśnione stany gorączkowe;
porażenia nerwów (np. nerwu twarzowego);
nagłe osłabienie.

Diagnostyka opiera się na wywiadzie lekarskim, analizie objawów klinicznych oraz badań laboratoryjnych, tj. morfologia i przeciwciała klasy IgG i IgM.

Choroby odkleszczowe: leczenie

Podstawę leczenia większości infekcji bakteryjnych przenoszonych przez kleszcze stanowi antybiotykoterapia. Lekarz dobiera odpowiedni preparat, dawkę oraz czas trwania kuracji zgodnie z aktualnymi rekomendacjami towarzystw naukowych. Wczesne wdrożenie antybiotyku często prowadzi do całkowitego wyleczenia i zapobiega powikłaniom narządowym.

W przypadku kleszczowego zapalenia mózgu, które jest chorobą wirusową, antybiotyki nie mają zastosowania.
Wprowadza się leczenie objawowe, a w ciężkich przypadkach konieczna jest hospitalizacja i stałe monitorowanie funkcji życiowych.
Wspieranie procesu leczenia domowymi metodami obejmuje przede wszystkim troskę o układ odpornościowy.
Właściwa dieta bogata w antyoksydanty, odpowiednia podaż witaminy D oraz dbanie o mikrobiotę jelitową podczas antybiotykoterapii (stosowanie zaleconych przez lekarza probiotyków) przyspieszają regenerację.
Jednocześnie należy unikać nadmiernego wysiłku fizycznego w fazie ostrej choroby i zapewniać organizmowi odpowiednią ilość regeneracyjnego snu.

Choroby odkleszczowe: profilaktyka

Profilaktyka chorób odkleszczowych obejmuje:

odpowiedni ubiór – podczas spacerów w lesie lub na łące należy nosić jasne ubrania, długie spodnie, rękawy oraz nakrycie głowy;
stosowanie repelentów – należy aplikować je na skórę lub odzież zgodnie z instrukcją producenta. Sprawdź preparaty na insekty ;
oględziny ciała – po powrocie do domu trzeba dokładnie obejrzeć całe ciało, zwracając szczególną uwagę na zgięcia podkolanowe, pachwiny, pachy oraz skórę za uszami;
szybkie usunięcie kleszcza – jeśli dojdzie do wkłucia, kleszcza należy usunąć jak najszybciej przy pomocy pęsety lub specjalnego przyrządu.
Aktualnie jedyną chorobą odkleszczową, przed którą chroni szczepionka, jest kleszczowe zapalenie mózgu. Pełny cykl szczepień zapewnia niemal stuprocentową ochronę przed ciężkim przebiegiem choroby.

Zbliżenie na kleszcza znajdującego się na opuszku palca, ujęcie makro z widocznymi odnóżami i ciałem pasożyta

Choroby odkleszczowe: najczęstsze pytania

Poznaj odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące chorób odkleszczowych.

Jakie są choroby odkleszczowe?

Do najważniejszych chorób odkleszczowych należą:

borelioza;
kleszczowe zapalenie mózgu;
anaplazmoza;
babeszjoza;
tularemia.

Każda z nich wywołuje inny zespół objawów i wymaga odmiennej diagnostyki oraz leczenia.

Jak szybko trzeba podać antybiotyk po ukąszeniu kleszcza?

Antybiotyku nie podaje się profilaktycznie po każdym ukąszeniu kleszcza. Standardowo leczenie wdraża się dopiero po wystąpieniu objawów i uzyskaniu dodatnich wyników badań serologicznych.

Po czym poznać, że ma się boreliozę?

Najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący. Inne sygnały to silne bóle stawów i objawy grypopodobne występujące poza sezonem infekcyjnym.

Czy choroby odkleszczowe są uleczalne?

Większość chorób odkleszczowych o podłożu bakteryjnym jest w pełni uleczalna przy odpowiednio wczesnym zastosowaniu antybiotykoterapii. W przypadku kleszczowego zapalenia mózgu nie istnieje leczenie przyczynowe, dlatego stosuje się jedynie terapię objawową.

Choroby odkleszczowe w Polsce: podsumowanie

Choroby odkleszczowe stanowią istotny problem medyczny, wymagający czujności oraz szybkiej reakcji na pierwsze objawy. Regularna profilaktyka, stosowanie repelentów oraz szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu skutecznie minimalizują ryzyko wystąpienia groźnych powikłań.

Źródła: