Udar słoneczny u dziecka: czym się objawia i jak zapobiegać?

Dzieci przegrzewają się szybciej niż dorośli. Co więcej, nie zawsze zauważają pragnienie, a podczas zabawy mogą ignorować zmęczenie i inne początkowe dolegliwości. Z kolei niemowlęta nie są w stanie samodzielnie przenieść się w chłodniejsze miejsce ani poprosić o picie. Opiekunowie powinni więc wiedzieć, jak rozpoznać pierwsze objawy przegrzania oraz udaru słonecznego, a także co wtedy robić.

Udar słoneczny u dzieci: przyczyny

Gdy produkcja ciepła i jego pobieranie z otoczenia przewyższają możliwości termoregulacyjne organizmu, dochodzi do przegrzania organizmu, które bez podjęcia odpowiednich działań może rozwinąć się w udar cieplny. Zazwyczaj wynika to z długotrwałego narażenia na wysokie temperatury. Ryzyko udaru cieplnego zwiększają:

• odwodnienie;
• wilgotna, gorąca pogoda;
• wysiłek fizyczny;
• brak przerw na odpoczynek;
• zbyt ciepłe ubranie;
• brak stopniowej aklimatyzacji do aktywności w upale.

Większą czujność należy też zachować w przypadku dzieci:

• z astmą;
• z chorobami serca i nerek;
• przyjmujących niektóre leki, np. część preparatów stosowanych na ADHD [1-4].

Udar cieplny a udar słoneczny

Określenia „udar słoneczny” i „udar cieplny” bywają stosowane zamiennie, chociaż nie oznaczają dokładnie tego samego.

• O udarze słonecznym mówi się zwykle wtedy, gdy do przegrzania dochodzi podczas bezpośredniej ekspozycji na promienie słoneczne, zwłaszcza przy nieosłoniętej głowie.
• Udar cieplny to szersze pojęcie – może rozwinąć się również w dusznym pomieszczeniu, nagrzanym samochodzie albo podczas intensywnego wysiłku w wysokiej temperaturze.

Z punktu widzenia pierwszej pomocy najważniejsze jest jednak rozpoznanie ciężkiego przegrzania u dziecka, a nie ustalenie, czy źródłem ciepła było bezpośrednio słońce.

Oznaki udaru słonecznego u dzieci

Zanim dojdzie do udaru, zwykle pojawiają się oznaki wyczerpania cieplnego:

• silne pragnienie;
• osłabienie;
• rozdrażnienie;
• zawroty i ból głowy;
• kurcze mięśni;
• bladość;
• obfite pocenie;
• przyspieszony oddech i puls;
• nudności lub wymioty.

Temperatura ciała może być podwyższona, ale dziecko zachowuje kontakt z otoczeniem. Zwykle zaczyna czuć się lepiej po przeniesieniu w chłodne miejsce, odpoczynku, schłodzeniu skóry i uzupełnieniu płynów [1,5].

Udar cieplny rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie ciężkiego przegrzania połączonego z zaburzeniami działania ośrodkowego układu nerwowego. Jakie są objawy udaru słonecznego u dzieci? Najczęściej występują:

• bardzo wysoka temperatura ciała (temperatura głęboka często przekracza 40°C, ale jej niższy wynik nie wyklucza udaru);
• drgawki;
• silny lub nietypowy ból głowy;
• nudności i wymioty;
• przyspieszony oddech i tętno;
• zaburzenia koordynacji;
• dezorientacja;
• nietypowe pobudzenie;
• narastająca senność;
• gorąca, zaczerwieniona i sucha skóra (jednak obecność potu nie wyklucza udaru) [2,3].

Objawy udaru słonecznego u niemowląt

Rozpoznanie przegrzania czy udaru cieplnego u małych dzieci i niemowląt może być trudniejsze, ponieważ maluch nie powie, że jest mu gorąco, bardzo chce mu się pić albo boli go głowa. Po czym poznać udar słoneczny u dziecka? Najbardziej niepokojąca jest wyraźna zmiana zachowania po przebywaniu w gorącym otoczeniu. O przegrzaniu mogą świadczyć:

• rozdrażnienie;
• nieutulony płacz;
• nietypowa apatia;
• trudności z obudzeniem;
• wiotkość ciała;
• niechęć do ssania;
• wymioty;
• gorąca skóra;
• przyspieszony oddech.

Objawami współistniejącego odwodnienia są m.in.:

suchość jamy ustnej;

• płacz bez łez;
• wyraźnie mniejsza liczba mokrych pieluch;
• zapadnięte ciemiączko (nie jest to jednak charakterystyczne wyłącznie dla udaru cieplnego).

Ważne! Podwyższona temperatura u niemowlęcia może wynikać zarówno z przegrzania, jak i zakażenia. Szczególnej oceny wymaga gorączka u dziecka (temperatura co najmniej 38°C), które nie ukończyło 3. miesiąca życia. Nie powinno się jej przypisywać upałowi bez konsultacji medycznej [1,6].

Ile trwa udar słoneczny u dziecka?

Nie istnieje jeden czas trwania udaru słonecznego. Łagodne wyczerpanie cieplne powinno wyraźnie ustępować w ciągu ok. 30 minut po przeniesieniu dziecka w chłodne miejsce, rozpoczęciu chłodzenia i podaniu płynów. Brak poprawy w tym czasie może wskazywać na rozwijający się udar cieplny i wymaga pilnej pomocy medycznej [5].

Udar słoneczny u dzieci: pierwsza pomoc

Jeśli u dzieci pojawią się objawy udaru cieplnego, należy natychmiast wezwać pomoc medyczną (nr 112 lub 999) oraz rozpocząć chłodzenie (nie wolno czekać na przyjazd karetki ani wynik pomiaru temperatury).

1. Przenieś dziecko do cienia, klimatyzowanego pomieszczenia lub innego chłodnego i przewiewnego miejsca. Zdejmij zbędną odzież.
2. Zwilżaj skórę chłodną wodą i wachluj albo skieruj na ciało strumień powietrza z wentylatora. Możesz przykładać chłodne kompresy w okolice szyi, pach i pachwin.
3. U niemowlęcia lub małego dziecka nie stosuj gwałtownie bardzo zimnej kąpieli. UNICEF zaleca chłodzenie maluszka mokrymi ręcznikami lub chłodną wodą, ze szczególnym uwzględnieniem głowy, szyi, pach i pachwin [6]. Metodę chłodzenia należy dostosować do wieku i możliwości bezpiecznego wykonania.
4. Nie podawaj paracetamolu ani ibuprofenu w celu obniżenia temperatury. Leki przeciwgorączkowe nie działają na mechanizm hipertermii i mogą dodatkowo obciążać uszkodzone narządy [2].
5. Dziecku z zaburzeniami świadomości, drgawkami albo nasilonymi wymiotami nie podawaj niczego doustnie. Starszemu z łagodniejszymi objawami wyczerpania cieplnego, które jest w pełni przytomne i może bezpiecznie przełykać, można podawać małymi łykami chłodną wodę albo płyn nawadniający.
6. Jeżeli nieprzytomne dziecko oddycha prawidłowo, ułóż je w pozycji bezpiecznej i kontroluj oddech. W przeciwnym razie rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora numeru alarmowego.

Najnowsze wytyczne dotyczące leczenia udaru cieplnego podkreślają, że należy niezwłocznie rozpocząć aktywne chłodzenie i kontrolować temperaturę głęboką. Chłodzenie przerywa się po obniżeniu jej do 38–39° [6].

Udar słoneczny u dziecka: kiedy iść do lekarza?

Podejrzenie udaru cieplnego u dziecka jest wskazaniem do wezwania pogotowia, a nie do oczekiwania na zwykłą wizytę lekarską.

Udar słoneczny u dziecka: leczenie

Leczenie udaru cieplnego u dziecka rozpoczyna się już na miejscu zdarzenia od intensywnego chłodzenia i zabezpieczenia podstawowych funkcji życiowych. W szpitalu personel kontroluje:

• temperaturę głęboką;
• oddech;
• krążenie;
• stan świadomości;
• ilość oddawanego moczu.

Wykonuje się również badania krwi pozwalające ocenić gospodarkę wodno-elektrolitową, funkcję nerek i wątroby, stopień uszkodzenia mięśni oraz układ krzepnięcia. Dziecko może wymagać:

• dożylnego podawania płynów;
• wyrównania zaburzeń elektrolitowych;
• tlenoterapii;
• leczenia drgawek;
• podtrzymywania pracy uszkodzonych narządów [2].

Po wypisie lekarz może zalecić ograniczenie wysiłku i stopniowy powrót do aktywności. Czas rekonwalescencji zależy od przebiegu choroby oraz wyników badań, dlatego po ciężkim udarze dziecko nie powinno wracać do intensywnego sportu wyłącznie na podstawie poprawy samopoczucia.

Skutki udaru słonecznego u dzieci

Długotrwała hipertermia może uszkadzać komórki i wywołać uogólnioną reakcję zapalną. W ciężkim przebiegu dochodzi do:

• drgawek;
• obrzęku i uszkodzenia mózgu;
• rozpadu mięśni;
• ostrego uszkodzenia nerek lub wątroby;
• zaburzeń krzepnięcia;
• wstrząsu;
• niewydolności wielu narządów.

Następstwem mogą być trwałe zaburzenia neurologiczne, a opóźnienie chłodzenia i leczenia zwiększa ryzyko zgonu [2,3,7].

Nie wszystkie powikłania są widoczne natychmiast po spadku temperatury, dlatego dziecko z rzeczywistym udarem cieplnym wymaga badania i obserwacji szpitalnej nawet wtedy, gdy po pierwszej pomocy odzyskało kontakt i sprawia wrażenie, że czuje się lepiej.

Jak zapobiegać udarowi słonecznemu u dziecka?

Profilaktyki udaru słonecznego u dzieci nie należy mylić z ogólnym zapobieganiem udarom, w przypadku których podstawą jest unikanie długiej ekspozycji na gorąco, zwłaszcza w najcieplejszej części dnia.

• Aktywność na zewnątrz warto planować rano lub wieczorem, robić regularne przerwy w cieniu albo chłodnym pomieszczeniu i dostosowywać jej intensywność do temperatury oraz wilgotności. Podczas fali upałów część treningów i zabaw należy skrócić, przełożyć lub przenieść do budynku.
• Dziecko powinno mieć stały dostęp do wody i otrzymywać ją regularnie, zanim samo zgłosi pragnienie. Odpowiednie są lekkie, przewiewne ubrania i nakrycie głowy, ale trzeba pamiętać, że czapka ani krem z filtrem nie zapobiegają przegrzaniu całego organizmu. Filtr chroni przede wszystkim skórę przed promieniowaniem UV.
• Nigdy nie wolno zostawiać dziecka w zaparkowanym samochodzie, również przy uchylonych szybach i na krótki czas. Należy też uważać na nagrzane wózki. Okrywanie budki i otworu wózka kocem lub pieluchą może ograniczać przepływ powietrza i sprzyjać wzrostowi temperatury wokół niemowlęcia [1,8].

Udar słoneczny u dziecka: podsumowanie

Udar cieplny może wystąpić po przebywaniu na słońcu, w gorącym pomieszczeniu, nagrzanym samochodzie albo podczas intensywnego wysiłku. Jeśli pojawią się objawy alarmowe (np. silny ból głowy, nudności lub wymioty, wysoka temperatura, dezorientacja, drgawki i utrata przytomności), należy natychmiast wezwać pogotowie i rozpocząć chłodzenie dziecka.

Źródła:

1. Dele Davies, David Schonfeld, Extreme Heat: Tips to Keep Kids Safe When Temperatures Soar, 2026. https://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/at-home/Pages/Protecting-Children-from-Extreme-Heat-Information-for-Parents.aspx. [dostęp online: 7.08.2026].
2. CDC, Infants and Children and Heat, 2024. https://www.cdc.gov/heat-health/risk-factors/infants-and-children.html. [dostęp online: 7.08.2026].
3. Samuel Schimelpfenig, How to Keep Young Athletes & Active Kids Safe in Hot Weather, 2026. https://www.healthychildren.org/English/health-issues/injuries-emergencies/sports-injuries/Pages/Exercise-Related-Heat-Illness.aspx. [dostęp online: 7.08.2026].
4. CDC, Heat and Medications – Guidance for Clinicians, 2025. https://www.cdc.gov/heat-health/hcp/clinical-guidance/heat-and-medications-guidance-for-clinicians.html. [dostęp online: 7.08.2026].
5. NHS, Heat exhaustion and heatstroke, 2026. https://www.nhs.uk/conditions/heat-exhaustion-heatstroke/. [dostęp online: 7.08.2026].
6. UNICEF, Protecting Children from Heat Stress: A technical note, 2023. https://www.unicef.org/media/139926/file/Protecting-children-from-heat-stress-A-technical-note-2023.pdf. [dostęp online: 7.08.2026].
7. JC Gonzalez, Pediatric heat stroke: The danger of children left in hot cars, 2024. https://www.acep.org/pediatrics/education/education-articles/heat-stroke-article. [dostęp: 7.08.2026].
8. NHS, Keeping your baby safe in the sun, 2024. https://www.nhs.uk/baby/first-aid-and-safety/safety/safety-in-the-sun/. [dostęp online: 7.08.2026].