Dobry i zły cholesterol: jakie są różnice?

Choć frakcje cholesterolu LDL i HDL odgrywają bardzo ważną rolę w organizmie, związane z nimi zaburzenia lipidowe stały się plagą – mogą dotyczyć nawet ponad 21 milionów dorosłych Polaków. Jednocześnie szacuje się, że zaledwie 20% społeczeństwa zna swój aktualny poziom cholesterolu całkowitego lub frakcji LDL [1]. Ta niska świadomość niesie za sobą poważne konsekwencje, ponieważ nieleczone nieprawidłowości lipidowe są główną przyczyną rozwoju miażdżycy oraz innych schorzeń układu krążenia. Sprawdź, co warto wiedzieć na temat „dobrego” i „złego” cholesterolu.

Czym jest cholesterol?

Cholesterol to jeden z najważniejszych związków tłuszczowych (lipidów) w ludzkim ciele. Substancja ta jest dostarczana z pokarmem oraz syntetyzowana przez organizm – za jej wewnętrzną produkcję odpowiadają przede wszystkim wątroba (w ok. 60 – 70%) oraz komórki jelit (w ok. 15%) [2]. O tym, jak duże znaczenie ma dla organizmu, najlepiej świadczy fakt, że aż 25% całkowitej puli cholesterolu w ludzkim ciele znajduje się w samym mózgu. To niezbędny składnik mieliny (osłonki nerwowej) oraz błon komórkowych neuronów i komórek glejowych [3].

Oprócz tego cholesterol pełni szereg innych, fundamentalnych funkcji:

stanowi składnik błon komórkowych oraz wpływa na ich strukturę, płynność i stabilność;

•  jest substratem do syntezy hormonów płciowych, np. estrogenów, progesteronu i testosteronu;
• pośredniczy w tworzeniu hormonów steroidowych, m.in. kortyzolu czy aldosteronu, które regulują przemiany białek, węglowodanów, glukozy i tłuszczy oraz reakcje immunologiczne;
• ulega przemianom prowadzącym do powstania witaminy D3 (pod wpływem promieniowania UVB);
• służy do syntezy kwasów żółciowych i soli żółciowych w wątrobie, niezbędnych do trawienia i wchłaniania tłuszczy oraz witamin A, D, E i K [4].

Dlaczego jeden cholesterol jest „zły” a drugi „dobry”?

Cholesterol jako tłuszcz nie rozpuszcza się w wodnym środowisku osocza i nie może się w nim samodzielnie przemieszczać. Dlatego jest transportowany we krwi wewnątrz lipoprotein – specjalnych mikro-kapsułek zbudowanych z białek oraz lipidów (m.in. fosfolipidów, wolnego cholesterolu, triglicerydów oraz estrów cholesterolu).

• Białka i fosfolipidy tworzą zewnętrzną, rozpuszczalną w wodzie otoczkę, która pozwala „zamknąć” w środku pozostałe tłuszcze (w tym cholesterol) i przetransportować je tam, gdzie są potrzebne.
• Istnieje kilka rodzajów lipoprotein, a do najważniejszych należą frakcje HDL i LDL. To właśnie one są potocznie określano jako „dobry” cholesterol i „zły” cholesterol („dobry” to HDL, a „zły” – LDL).
• Obie cząstki pełnią ważne funkcje w organizmie, jednak przyjęło się w ten sposób określać wpływ ich stężenia na zdrowie człowieka.

Cholesterol LDL (zły): charakterystyka

LDL (ang. low-density lipoprotein), czyli lipoproteina o małej gęstości, transportuje ok. 70% cholesterolu obecnego we krwi do różnych narządów [5]. Cząstki te mogą przenikać do ścian tętnic. Z tego powodu istnieje ryzyko, że przy ich nadmiarowym stężeniu i niewystarczającym usuwaniu z osocza duża część przedostanie się do błony wewnętrznej tętnicy, zostanie tam zatrzymana i ulegnie utlenieniu. To z kolei wywołuje przewlekły stan zapalny, który ostatecznie może doprowadzić do powstawania blaszki miażdżycowej i dalszych powikłań, m.in.:

• choroby wieńcowej;
• zawału serca;
• udaru mózgu;
• choroby tętnic obwodowych [6].

Cholesterol HDL (dobry): charakterystyka

HDL (ang. high-density lipoprotein) to lipoproteina o dużej gęstości, której zadaniem jest odbieranie wolnego cholesterolu z komórek obwodowych, w tym z makrofagów obecnych w ścianach naczyń, oraz jego transport do wątroby. Tam nadmiar cholesterolu może zostać wykorzystany m.in. do syntezy kwasów żółciowych [6-8].

Ważne! W przypadku „dobrego” cholesterolu nie obowiązuje zasada „im więcej, tym lepiej”. Skrajnie wysokie stężenie HDL, szczególnie powyżej 100 mg/dl, może u części osób zwiększać ryzyko chorób serca [6].

Cholesterol dobry i zły: normy

Normy cholesterolu dobrego i złego, a zwłaszcza „złego”, nie są jednakowe dla wszystkich – zależą przede wszystkim od stopnia ryzyka sercowo-naczyniowego danego pacjenta.

Warto dodać, że ryzyko sercowo-naczyniowe zawsze podnoszą dodatkowe zaburzenia, takie jak:

• cukrzyca;
• otyłość;
• dyslipidemia;
• przewlekła choroba nerek;
• hipercholesterolemia rodzinna.

Dla zdrowych osób normy cholesterolu przyjmują się następujące orientacyjne wartości:

• CHOL – 3,0 – 4,9 mmol/l (114 – 190 mg/dl);
• LDL – 3,0 mmol/l (115 mg/dl);
• HDL – powyżej 1,3 mmol/l (50 mg/dl) w przypadku kobied oraz powyżej 1,0 mmol/l (40 mg/dl) dla mężczyzn [10].

Jak dbać o właściwe proporcje cholesterolu?

Podstawą postępowania przy nieprawidłowym poziomie złego i dobrego cholesterolu jest zmiana stylu życia i diety, przede wszystkim zredukowanie ilości dostarczanych tłuszczy. Na każdy dodatkowy 1% energii pochodzącej z tłuszczów nasyconych przypada wzrost stężenia LDL-C w surowicy o 0,8 – 1,6 mg/dl [14]. Specjaliści zalecają zmniejszenie:

• całkowitego spożycia tłuszczu do poziomu pokrywającego 25 – 35% dziennego zapotrzebowania energetycznego;
• spożycia tłuszczów nasyconych do 7% tego zapotrzebowania;
• spożycia cholesterolu do poniżej 200 mg/dobę [14].

Warto też ograniczyć ilość spożywanych węglowodanów. Z kolei na poprawę HDL wpływa regularny ruch oraz rzucenie palenia tytoniu, który znacząco obniża jego poziom [11-14].

Co szybko obniża poziom cholesterolu? Leki

Przy bardzo wysokim LDL albo po incydentach sercowo-naczyniowych niezbędne stają się leki na receptę na cholesterol, które umożliwiają szybkie obniżenie jego poziomu. Zawierają statyny, które zmniejszają syntezę cholesterolu w wątrobie i zwiększają usuwanie LDL z krwi. Ponadto stosuje się:

• ezetymib, który ogranicza wchłanianie cholesterolu w jelicie;
•  inhibitory PCSK9 i inklisiran, które wpływają na mechanizm usuwania LDL przez komórki wątrobowe [15-17].

Witaminy i związki chemiczne obniżające poziom cholesterolu

Dobrym dodatkiem do tych działań będą też produkty pomagające utrzymać prawidłowy poziom cholesterolu. Należy jednak zachować ostrożność względem „cudownych” środków i ziół na cholesterol, pamiętając o tym, że na temat cholesterolu LDL krąży 7 – 10 razy więcej informacji nieprawdziwych niż tych rzetelnych [1]. Takie niepotwierdzone medycznie „zalecenia” mogą nie tylko wprowadzić w błąd, ale też przeszkodzić w skutecznej terapii.

Do substancji, które mają udowodniony wpływ na poprawę lipidogramu, należą np.:

• beta-glukan owsiany (frakcja błonnika rozpuszczalnego) – spożycie co najmniej 3 g dziennie obniża LDL-C średnio o 0,25 mmol/l i CHOL o ok. 0,30 mmol/l [18];
• czerwony ryż fermentowany – zawiera monakoliny, dzięki którym można uzyskać redukcję stężenia LDL-C o 20% (w UE wprowadzono ograniczenia dotyczące jego używania) [19].

Dobry i zły cholesterol: co to jest? Podsumowanie

Tak naprawdę żaden cholesterol nie jest ani dobry, ani zły. Dopiero jego nadmiar (szczególnie frakcji LDL) zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Poza tym nie zawsze wysoki wynik LDL jest niepokojący – zależy to od tego, w jakiej grupie ryzyka znajduje się pacjent. A ponieważ może to ocenić tylko lekarz, analizę lipidogramu warto powierzyć specjaliście.

Źródła

1. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne, 2023 rokiem walki z hipercholesterolemią! Rok świadomości zaburzeń lipidowych, 2023. https://ptkardio.pl/aktualnosci/693-2023_rokiem_walki_z_hipercholesterolemia_rok_swiadomosci_zaburzen_lipidowych. [dostęp: 8.06.2026].
2. Kornel Gajewski, Magdalena Wiercińska, Co to jest lipidogram - badanie, normy, 2023. https://www.mp.pl/pacjent/cholesterol/hipercholesterolemia/141216,lipidogram. [dostęp: 8.06.2026].
3. Rishikesh Mankidy i wsp., Membrane plasmalogen composition and cellular cholesterol regulation: a structure activity study, 2010. https://link.springer.com/article/10.1186/1476-511X-9-62. [dostęp: 8.06.2026].
4. Micah Craig i wsp., Biochemistry, Cholesterol, 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513326/. [dostęp: 8.06.2026].
5. Bogdan Solnica i wsp., 2024 Guidelines of the Polish Society of Laboratory Diagnostics and the Polish Lipid Association on laboratory diagnostics of lipid metabolism disorders, 2024. https://www.archivesofmedicalscience.com/2024-Guidelines-of-the-Polish-Society-of-Laboratory-Diagnostics-and-the-Polish-Lipid,186191,0,2.html. [dostęp: 8.06.2026].
6. Mayo Clinic, HDL cholesterol: How to boost your 'good' cholesterol, 2024. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-cholesterol/in-depth/hdl-cholesterol/art-20046388. [dostęp: 8.06.2026].
7. Holly C. Sucharski, Sara N. Koenig., Mechanisms of Lipoproteins and Reverse Cholesterol Transport in Atherosclerotic Cardiovascular Disease, 2022. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK597455/. [dostęp: 8.06.2026].
8. Mireille Ouimet i wsp., HDL and Reverse Cholesterol Transport: Basic Mechanisms and their Roles in Vascular Health and Disease, 2020. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6813799/. [dostęp: 8.06.2026].
9. mp.pl, Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego 2021. https://www.mp.pl/kalkulatory/288285,ocena-ryzyka-sercowo-naczyniowego. [dostęp: 8.06.2026].
10. Paweł Herman, Magdalena Wiercińska, Frakcje cholesterolu i triglicerydy - panel lipidowy, 2023. https://www.mp.pl/pacjent/cholesterol/hipercholesterolemia/103924,cholesterol-i-triglicerydy-panel-lipidowy. [dostęp: 8.06.2026].
11. Dominika Wnęk, Jak zmniejszyć stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL we krwi, 2023. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/lista/272151,jak-zmniejszyc-stezenie-cholesterolu-calkowitego-i-frakcji-ldl-we-krwi. [dostęp: 8.06.2026].
12. Dominika Wnęk, Wpływ stylu życia na stężenie cholesterolu całkowitego i stężenie cholesterolu frakcji LDL, 2023. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/265145,wplyw-stylu-zycia-na-stezenie-cholesterolu-calkowitego-i-stezenie-cholesterolu-frakcji-ldl. [dostęp: 8.06.2026].
13. Mayo Clinic, Top 5 lifestyle changes to improve your cholesterol, 2026. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-cholesterol/in-depth/reduce-cholesterol/art-20045935. [dostęp: 8.06.2026].
14. Filip M. Szymańsk i wsp., Rekomendacje dotyczące leczenia dyslipidemii w Polsce — III Deklaracja Sopocka Interdyscyplinarne stanowisko grupy ekspertów wsparte przez Sekcję Farmakoterapii Sercowo-Naczyniowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, 2018. https://journals.viamedica.pl/choroby_serca_i_naczyn/article/download/61590/47088. [dostęp: 8.06.2026].
15. Mayo Clinic, High cholesterol, 2025. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-cholesterol/diagnosis-treatment/drc-20350806. [dostęp: 8.06.2026].
16. Jerzy Dziekoński, Standardowe terapie odciążają program lekowy, 2024. https://www.mp.pl/pacjent/cholesterol/hipercholesterolemia/345937,standardowe-terapie-odciazaja-program-lekowy. [dostęp: 8.06.2026].
17. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, Rekomendacja nr 21/2024 z dnia 13 marca 2024 r. Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji w sprawie zasadności wydawania zgody na refundację produktu leczniczego Nilemdo (kwas bempediowy) we wskazaniu: pierwotna hipercholesterolemia (heterozygotyczna rodzinna i nierodzinna) u osób dorosłych, u których występuje nietolerancja statyn, 2024. www.bip.aotm.gov.pl/assets/files/zlecenia_mz/2024/001/REK/2024%2003%2013%20BP%20Rekomendacja%20nr%2021_2024_Nilemdo_publikacja_REOPTR.pdf. [dostęp: 8.06.2026].
18. Anne Whitehead i wsp., Cholesterol-lowering effects of oat β-glucan: a meta-analysis of randomized controlled trials, 2014. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25411276/. [dostęp: 8.06.2026].
19. Official Journal of the European Union, COMMISSION REGULATION (EU) 2022/860 of 1 June 2022 amending Annex III to Regulation (EC) No 1925/2006 of the European Parliament and of the Council as regards monacolins from red yeast rice, 2022. www.eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0860. [dostęp: 8.06.2026].