Jakie są najczęstsze przyczyny niepłodności kobiet i mężczyzn?

Z trudnościami w poczęciu dziecka zmaga się obecnie co 5. para w Polsce. Za ok. 40% przypadków odpowiada czynnik męski, za kolejne 40% czynnik żeński, a pozostały odsetek stanowią problemy wspólne lub trudne do zdiagnozowania [1]. Biologia rozrodu wymaga idealnej synchronizacji wielu procesów. Zaburzenia w gospodarce hormonalnej, przewlekły stan zapalny czy nieoptymalny styl życia mogą zakłócać zapłodnienie. Jakie inne przyczyny leżą u podstaw niepłodności?

Czym jest niepłodność?

Słowa „niepłodność” i „bezpłodność” bywają używane zamiennie, choć z medycznego punktu widzenia oznaczają zupełnie inne stany.

• Bezpłodność to trwała, nieodwracalna niezdolność do posiadania potomstwa, wynikająca na przykład z usunięcia narządów rozrodczych czy wrodzonego braku macicy lub jąder.
• Niepłodność jest natomiast chorobą układu rozrodczego, którą można i należy leczyć. Medycyna definiuje ją jako brak ciąży mimo regularnego współżycia (2 – 4 razy w tygodniu) bez stosowania środków antykoncepcyjnych przez okres co najmniej 12 miesięcy [2].

Najczęstsze przyczyny niepłodności kobiecej

Żeński układ rozrodczy to precyzyjny mechanizm zależny od cyklicznych zmian hormonalnych. Najczęstsze przyczyny niepłodności kobiecej wiążą się zarówno z zaburzeniami czynnościowymi, jak i zmianami anatomicznymi w obrębie miednicy mniejszej [3].

Zaburzenia owulacji

Brak uwolnienia dojrzałej komórki jajowej z pęcherzyka Graafa stanowi bezpośrednią przeszkodę w zajściu w ciążę. Zaburzenia te objawiają się nieregularnymi cyklami lub całkowitym zatrzymaniem miesiączkowania. Przyczyny tkwią najczęściej w zaburzonej pracy przysadki mózgowej lub podwzgórza.

PCOS (zespół policystycznych jajników)

PCOS (nazywany obecnie PMOS – wielogruczołowym zespołem metaboliczno-jajnikowym) jest jedną z częściej stawianych diagnoz u kobiet w wieku rozrodczym. Zaburzenie charakteryzuje się:

• brakiem owulacji;
• podwyższonym poziomem androgenów (męskich hormonów);
• pęcherzykowatą strukturą jajników w obrazie USG. 

Często towarzyszy mu insulinooporność, która dodatkowo rozregulowuje cykl.

Endometrioza

Choroba polega na obecności tkanki endometrium poza jamą macicy, co wywołuje przewlekły stan zapalny, tworzenie zrostów oraz zaburzenie pracy jajowodów. Objawem sugerującym schorzenie jest silny, nawracający ból brzucha podczas miesiączki. Endometrioza znacząco obniża jakość komórek jajowych i utrudnia implantację zarodka.

Wiek i spadek rezerwy jajnikowej

Kobieta rodzi się z określoną liczbą pęcherzyków w jajnikach, która z upływem lat nieuchronnie maleje. Po 35. roku życia tempo utraty komórek jajowych przyspiesza, a ich jakość genetyczna spada. Pomocny w ocenie sytuacji w tym kontekście bywa kalkulator szansy na zajście w ciążę.

Niedrożność jajowodów

Jajowody są miejscem, w którym dochodzi do połączenia plemnika z komórką jajową. Zbliznowacenia i niedrożność tych przewodów – najczęściej będące powikłaniem przebytych infekcji bakteryjnych (np. chlamydiozy) lub operacji w miednicy – fizycznie uniemożliwiają nasieniu dotarcie do celu.

Zaburzenia hormonalne

Nieprawidłowa praca tarczycy (zarówno niedoczynność, jak i nadczynność) oraz podwyższony poziom prolaktyny (hiperprolaktynemia) zakłócają wydzielanie gonadotropin. Organizm traktuje zaburzenia hormonalne jako sygnał, że warunki do podtrzymania ciąży są nieodpowiednie.

Mięśniaki i wady macicy

Anatomia macicy decyduje o możliwości zagnieżdżenia się zarodka. Wrodzone wady (np. macica dwurożna, przegroda macicy) oraz nabyte zmiany, takie jak mięśniaki czy polipy, utrudniają implantację lub prowadzą do wczesnych poronień.

Choroby przewlekłe

Nieleczona celiakia, choroba Hashimoto, cukrzyca czy schorzenia autoimmunologiczne osłabiają ogólną witalność organizmu. Rozpoznanie konkretnego czynnika pozwala dobrać odpowiednie leczenie niepłodności u kobiet i znacząco zwiększyć szanse na poczęcie.

Najczęstsze przyczyny niepłodności u mężczyzn

Najczęstsze przyczyny niepłodności u mężczyzn wynikają z problemów z samą spermatogenezą lub z utrudnionego transportu nasienia [4].

Nieprawidłowe parametry nasienia

Zmniejszenie koncentracji plemników, ich słaba ruchliwość lub nieprawidłowa budowa morfologiczna to najczęstszy problem diagnostyczny. Gdy badanie laboratoryjne wskazuje na słabe plemniki, szansa na naturalne zapłodnienie komórki jajowej spada.

Żylaki powrózka nasiennego

Poszerzone naczynia żylne w mosznie doprowadzają do zastoju krwi i podniesienia temperatury wokół jąder. Nawet niewielki wzrost ciepłoty uszkadza delikatne komórki macierzyste i niszczy strukturę DNA plemników.

Zaburzenia hormonalne

Niedobór testosteronu lub nieprawidłowe wydzielanie lutropiny (LH) i folikulotropiny (FSH) przez przysadkę hamuje produkcję nasienia.

Infekcje

Przebyte lub utajone stany zapalne układu moczowo-płciowego (zapalenie jąder, najądrzy, prostaty) prowadzą do powstania blizn i niedrożności nasieniowodów. Groźne bywają także powikłania po przebytej w dojrzałym wieku śwince.

Wnętrostwo

Niezstąpienie jąder do moszny w dzieciństwie wystawia tkankę nasienną na zbyt wysoką temperaturę panującą wewnątrz jamy brzusznej. Jeśli wada nie zostanie szybko skorygowana operacyjnie, może dojść do trwałego uszkodzenia funkcji rozrodczych.

Czynniki genetyczne

Uszkodzenia struktury chromosomów mogą prowadzić do całkowitego braku plemników w ejakulacie (azoospermii).

Choroby przewlekłe

Cukrzyca, nadciśnienie tętnicze oraz stwardnienie rozsiane wpływają negatywnie na ukrwienie i unerwienie narządów rozrodczych, powodując zaburzenia erekcji i ejakulacji.

Jak styl życia wpływa na płodność?

Analizując najczęstsze przyczyny niepłodności, nie sposób pominąć wpływu otoczenia i codziennych wyborów. Układ rozrodczy jest niezwykle wrażliwy na stres oksydacyjny generowany przez niewłaściwą dietę, palenie tytoniu oraz nadużywanie alkoholu.

• Brak aktywności fizycznej sprzyja otyłości, która zaburza równowagę hormonalną u obu płci. U kobiet nadmiar tkanki tłuszczowej napędza nadmiar estrogenów, u mężczyzn zaś przekształca testosteron w żeńskie hormony
• Istotnym czynnikiem ryzyka pozostaje również zawodowe narażenie na toksyny i metale ciężkie, a także przegrzewanie obszaru miednicy (siedzący tryb pracy, praca z laptopem na kolanach, podgrzewane fotele).

Pary planujące rodzicielstwo mogą sięgnąć po specjalistyczne preparaty wspomagające płodność, a dla mężczyzn borykających się ze spadkiem energii wskazane są preparaty na libido i potencję.

Kiedy zgłosić się do lekarza z problemem niepłodności?

Konsultacja ze specjalistą (ginekologiem, andrologiem lub endokrynologiem) jest zalecana po roku bezskutecznych starań o dziecko. Wyjątek stanowią kobiety po 35. roku życia – w ich przypadku diagnostykę należy rozpocząć już po 6 miesiącach prób.

Szybsza wizyta u lekarza jest wskazana również wtedy, gdy w wywiadzie medycznym występują:

• nieregularne miesiączki;
• przebyte operacje miednicy;
• objawy sugerujące zaburzoną pracę jąder.

Jak zmniejszyć ryzyko niepłodności?

Modyfikacja codziennych nawyków potrafi przynieść wyraźną poprawę parametrów zdrowotnych w stosunkowo krótkim czasie.

• Dbaj o zbilansowaną dietę – wprowadź produkty bogate w antyoksydanty (witaminy C i E, selen, cynk), które chronią komórki rozrodcze przed wolnymi rodnikami.
• Utrzymuj prawidłową masę ciała – unikaj zarówno nadwagi, jak i skrajnej niedowagi.
• Zrezygnuj z używek – dym tytoniowy i alkohol bezpośrednio niszczą jakość komórek jajowych i plemników.
• Unikaj przegrzewania jąder – zwłaszcza podczas gorących kąpieli, korzystania z sauny i noszenia ciasnej bielizny.
• Lecz infekcje na bieżąco – nie ignoruj objawów ze strony układu moczowo-płciowego.

FAQ

Co jeszcze warto wiedzieć o przyczynach męskiej i żeńskiej niepłodności?

Co blokuje ciążę?

Najczęstszymi blokadami biologicznymi są brak owulacji u kobiety, niedrożność jajowodów, zbyt niska liczba sprawnych plemników w nasieniu partnera oraz nieleczona endometrioza. Niekiedy przeszkodą bywa również silny, przewlekły stres.

Od czego można być bezpłodnym?

Trwała bezpłodność wynika z czynników nieodwracalnych, m.in.:

• chirurgicznego usunięcia macicy lub jąder;
• głębokiego uszkodzenia jąder po powikłaniach infekcyjnych;
• uwarunkowań genetycznych (np. zespołu Turnera);
• przebytej chemioterapii i radioterapii.

Co może świadczyć o niepłodności?

U kobiet sygnałem ostrzegawczym są nieregularne, bardzo bolesne lub obfite miesiączki, plamienia między cyklami oraz owłosienie typu męskiego. U mężczyzn o problemach mogą świadczyć ból lub zgrubienia w jądrach, spadek libido, zaburzenia erekcji oraz brak ejakulatu.

Najczęstsze przyczyny niepłodności: podsumowanie

Trudności z poczęciem dziecka rzadko wynikają z jednej, konkretnej przyczyny. Najczęściej są wypadkową nakładających się na siebie czynników zdrowotnych i środowiskowych u obojga partnerów. Współczesna diagnostyka medyczna pozwala jednak zidentyfikować większość przeszkód. Najwyższą skuteczność leczenia zapewniają rezygnacja ze szkodliwych nawyków oraz szczera rozmowa ze specjalistą.

Źródła

1. Łepecka-Klusek, A. Pilewska-Kozak, G. Jakiel, Niepłodność w świetle definicji choroby podanej przez WHO, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2012.
2. Infertility, World Health Organization, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infertility, [dostęp online: 12.08.2026].
3. Adebisi OY, Singh M, Tobler KJ. Female Infertility. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556033/, [dostęp online: 12.08.2026].
4. Barone B, Amicuzi U, Tammaro S, Olivetta M, Stizzo M, Musone M, Napolitano L, De Luca L, Reccia P, Capone F, Lecce A, Pagano G, Imperatore S, Chianese S, Papi S, Della Rosa G, Dinacci F, Coppola M, Madonna A, Grillo M, Di Domenico D, Del Giudice F, Caputo VF, Del Biondo D, Falabella R, Crocetto F. Male Infertility: A Comprehensive Review of Urological Causes and Contemporary Management. J Clin Med. 2026 Jan 5;15(1):397. doi: 10.3390/jcm15010397. PMID: 41517646; PMCID: PMC12787072.