Gdzie oddać przeterminowane leki? Jak je utylizować?

Większość osób ma w domowej apteczce jakieś środki przeciwbólowe i rozkurczowe, opatrunki czy witaminy. Trafiają tam również preparaty, które nie zostały do końca zużyte, bo np. powodowały uciążliwe skutki uboczne, opakowanie zawierało więcej sztuk niż wymagała zalecona terapia albo po prostu przestały być potrzebne – ich termin ważności w końcu upłynie i trzeba coś z nimi zrobić. Gdzie oddać przeterminowane leki?

Co z przeterminowanymi lekami? Wyrzucić, zażywać czy oddać?

Wielu osobom zdarza się znaleźć w domu niepotrzebne lub zapomniane leki, których data ważności upłynęła kilka miesięcy albo nawet i lat temu. Polacy mają różne pomysły na to, co zrobić z przeterminowanymi lekami.

Według badania ARC Rynek i Opinia na zlecenie Gemini Polska z kwietnia 2023 aż 9% zażywa takie preparaty, jeśli data minęła niedawno (np. kilka miesięcy wcześniej), a 4% wcale nie zwraca uwagi na termin przydatności.

Powyższe badanie wykazało również, że 34% wyrzuca leki do kosza na śmieci. Z kolei szacunki, na które powołują się organizatorzy kampanii „Leki do apteki”, pokazują, że robi to 60% Polaków, a 28% wylewa je do kanalizacji.

To praktyki niebezpieczne zarówno dla ludzkiego zdrowia, jak i dla środowiska.

Dlaczego nie powinno się przyjmować przeterminowanych leków?

Termin ważności leku to granica wyznaczona przez producenta, do której gwarantuje on pełną skuteczność i bezpieczeństwo preparatu. Po upływie tej daty zawartość substancji czynnej może się stopniowo zmniejszać, a lek może ulegać rozkładowi do innych związków (najczęściej nieaktywnych metabolitów). Trudno przewidzieć skutki zażycia takiego leku. Środek może nie zadziałać zgodnie z oczekiwaniami. Może on działać słabiej, nie działać wcale lub zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.

Termin ważności, a data po otwarciu – jaka jest różnica?

Warto pamiętać, że nie zawsze chodzi tylko o datę wydrukowaną na opakowaniu. Termin ważności dotyczy nieotwartego leku, przechowywanego zgodnie z zaleceniami producenta. Do tego momentu preparat powinien zachować odpowiednią jakość, skuteczność i bezpieczeństwo stosowania.

Data po otwarciu określa natomiast, jak długo lek można bezpiecznie stosować po pierwszym użyciu. Ma to szczególne znaczenie w przypadku kropli, syropów, maści czy aerozoli, ponieważ po otwarciu preparat ma kontakt z powietrzem i drobnoustrojami, a jego trwałość może się wtedy skrócić.

W praktyce obowiązuje więc krótszy termin. Jeśli lek ma ważność do 2027 roku, ale producent podaje, że po otwarciu należy go zużyć w ciągu 28 dni, to po tym czasie nie powinno się go już stosować — nawet jeśli data ważności na opakowaniu jeszcze nie minęła.

Dlatego po otwarciu leku warto zapisać na opakowaniu datę pierwszego użycia i sprawdzić informacje w ulotce. Jeśli minął termin stosowania po otwarciu, taki preparat należy potraktować jak lek nieprzydatny do użycia i oddać do specjalnego pojemnika na przeterminowane leki — nie wyrzucać go do kosza ani nie wylewać do kanalizacji.

Szczególną ostrożność trzeba zachować w przypadku preparatów, od których zależy skuteczna kontrola choroby lub szybkie działanie w sytuacji zagrożenia zdrowia. W ich przypadku stosowanie leku po terminie może być szczególnie ryzykowne

Które leki po terminie są szczególnie niebezpieczne?

Te o wąskim indeksie terapeutycznym (czyli wtedy, gdy istnieje niewielka różnica między dawką leczniczą a toksyczną), ale też te ratujące życie, np.:

• Leki przeciwpadaczkowe,
• Warfaryna (lek przeciwzakrzepowy),
• Nitrogliceryna (stosowana w chorobie wieńcowej),
• Teofilina (stosowana głównie w leczeniu astmy oskrzelowej oraz przewlekłej obturacyjnej choroby płuc),
• Digoksyna (leczenie niewydolności serca oraz niektórych zaburzeń rytmu serca),
• Epinefryna (adrenalina),
• Insulina.

Przyjmowanie powyższych preparatów po upływie terminu ważności jest szczególnie ryzykowne – nawet niewielkie zmiany stężenia substancji czynnej mogą skutkować utratą kontroli nad chorobą lub wystąpieniem działań toksycznych. Warto też wspomnieć o antybiotykach, zwłaszcza z grupy tetracyklin. Istnieją opisy przypadków, gdy spożycie przeterminowanej tetracykliny doprowadziło do rozwoju zespołu Fanconiego – poważnego uszkodzenia nerek.

Gdzie wyrzucić przeterminowane leki?

Na pewno nie do zwykłych koszy na śmieci (na odpady zmieszane) ani kanalizacji. W całej Polsce funkcjonują specjalne punkty zbiórki przeterminowanych leków. Pojemniki na przeterminowane leki można znaleźć np. w aptekach, przychodniach, szpitalach czy urzędach. Przyjmują je również lokalne Punkty Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK).

Czy apteka ma obowiązek przyjąć przeterminowane leki?

Czy każda apteka musi przyjąć przeterminowane leki? Nie. Ustawienie pojemnika na takie odpady zależy od dobrej woli apteki oraz umowy z lokalnym samorządem. W praktyce jednak większość aptek w Polsce uczestniczy w takich programach, zwłaszcza w większych miastach. Na przykład w samej Warszawie w 2024 roku aż 559 aptek zbierało niezużyte leki od mieszkańców.

Jak sprawdzić, gdzie można oddać przeterminowane leki?

Jeśli nie widzisz takiego pojemnika w aptece, najpierw zapytaj farmaceutę – zdarza się, że kontenery są schowane na zapleczu ze względów bezpieczeństwa. Informacje o tym, gdzie dokładnie znajdują się punkty lub apteki przyjmujące leki po terminie, można też znaleźć na stronach internetowych urzędu gminy lub miasta – coraz więcej samorządów publikuje listy aptek wyposażonych w specjalne pojemniki.

Jak oddać przeterminowane leki do apteki?

Przygotowując leki do wyrzucenia, warto przestrzegać kilku prostych zasad, aby usprawnić ich późniejszą utylizację.

Usuń zbędne opakowania zewnętrzne

Kartonowe pudełka, papierowe ulotki czy celofanowe folijki można wyrzucić do odpowiednich pojemników na makulaturę lub plastiki.

Sam lek wyrzuć w takiej formie, w jakiej był używany

• Tabletki i kapsułki najlepiej wrzucać wraz z ich blistrami (listkami) lub w oryginalnych pojemniczkach, syropy – w zamkniętych buteleczkach, maści i kremy – w tubkach, a aerozole – w nieuszkodzonych puszkach pod ciśnieniem.

Odpady medyczne

• Zużyte igły, strzykawki, ampułkostrzykawki czy tzw. pióra insulinowe należy umieścić w oddzielnym kontenerze przeznaczonym na odpady medyczne o ich lokalizacji należy dowiadywać się w lokalnych stacjach sanitarno-epidemiologicznych lub urzędach gminy.

Jak utylizuje się przeterminowane leki?

Jak przebiega utylizacja leków przeterminowanych w aptece? Co się dzieje po wrzuceniu ich do pojemnika? Podstawową i najpowszechniej stosowaną metodą unieszkodliwiania odpadów farmaceutycznych jest spalanie w specjalistycznych instalacjach. Tak właśnie postępuje się ze wszystkimi farmaceutykami zebranymi z aptek czy PSZOK – trafiają one do zakładów termicznego przekształcania odpadów niebezpiecznych, gdzie zostają bezpiecznie zniszczone. Odbiorem przeterminowanych leków, a także całą resztą zajmują się odpowiednie służby.

Dlaczego właściwa utylizacja przeterminowanych leków jest tak ważna?

Niewłaściwa utylizacja leków to poważny problem - nie tylko dla ludzi, ale też dla środowiska. Substancje czynne z leków mogą przenikać do gleby, wód powierzchniowych i podziemnych, a następnie oddziaływać na rośliny, zwierzęta oraz całe ekosystemy. Pozostałości farmaceutyków wykrywa się m.in. w rzekach, jeziorach, wodach gruntowych, a czasem także w organizmach zwierząt. UNEP wskazuje, że farmaceutyki obecne w środowisku mogą powodować m.in. toksyczność, zaburzenia hormonalne, zmiany w społecznościach drobnoustrojów oraz sprzyjać rozwojowi antybiotykooporności.

Dlatego leków nie należy wyrzucać razem z odpadami zmieszanymi ani wylewać do kanalizacji.

• Jeśli leki trafią na zwykłe wysypisko, prędzej czy później mogą wydostać się z opakowań i przeniknąć do wód gruntowych, zanieczyszczając środowisko.
• Wylewanie syropów, kropli czy innych płynnych preparatów do toalety powoduje, że substancje czynne trafiają do ścieków. Oczyszczalnie nie zawsze są w stanie całkowicie je usunąć, dlatego ich pozostałości mogą przedostawać się do rzek i innych zbiorników wodnych.
• Nieprawidłowa utylizacja antybiotyków ma dodatkowe znaczenie, ponieważ może wspierać rozwój antybiotykooporności, jednego z najważniejszych współczesnych zagrożeń zdrowia publicznego.
• Leki hormonalne i niektóre inne farmaceutyki mogą zaburzać równowagę ekosystemów, zwłaszcza wodnych, wpływając m.in. na organizmy żyjące w rzekach i jeziorach.

Jako przykład tego, że leki rzeczywiście zanieczyszczają środowisko, można podać powszechnie stosowane preparaty przeciwbólowe i przeciwzapalne, takie jak ibuprofen, diklofenak, czy ketoprofen, a także leki z paracetamolem. Ich metabolity i niewchłonięte substancje czynne trafiają z moczem i kałem do kanalizacji, a następnie mogą być wykrywane w środowisku wodnym.  W Polsce badania Ślósarczyk i in. (2021) wykazały obecność w wodach pitnych m.in. ibuprofenu (stężenie około 223,6 ng/l) i paracetamolu (ok. 172,2 ng/l).

Obecność farmaceutyków potwierdzano także w badaniach wód podziemnych. W pilotażowym badaniu Państwowego Instytutu Geologicznego - PIB wykryto je w 63% badanych punktów. Choć wykryte stężenia były niskie pokazuje to, że problem nie jest wyłącznie teoretyczny.

Właśnie dlatego przeterminowane i niepotrzebne leki należy oddawać do specjalnych pojemników, np. w aptekach, przychodniach, urzędach lub PSZOK-ach. Dzięki temu trafiają do bezpiecznej utylizacji, zamiast do gleby, kanalizacji i wód.

Leki przeterminowane: postępowanie w skrócie

Gdzie oddać leki po terminie? Do punktu, który zajmuje się zbiórką odpadów niebezpiecznych. Możliwy jest zwrot przeterminowanych leków do apteki, przychodni, szpitala czy lokalnego PSZOK-u. Na pewno nie należy ich zażywać, wyrzucać do śmieci ani wrzucać czy wylewać do kanalizacji – to nie tylko niebezpieczne, ale również nielegalne.

FAQ

Czy można zażywać przeterminowane leki?

Nie należy zażywać leków po upływie terminu ważności. Data ważności oznacza okres, w którym producent gwarantuje jakość, bezpieczeństwo i skuteczność preparatu, pod warunkiem, że był on prawidłowo przechowywany. Po jej upływie lek może działać słabiej, nie działać wcale albo być mniej bezpieczny dla pacjenta.

Gdzie oddać przeterminowane leki?

Przeterminowane leki najlepiej oddać do specjalnego pojemnika na odpady farmaceutyczne. Takie pojemniki można znaleźć m.in. w wybranych aptekach, przychodniach, szpitalach, urzędach oraz Punktach Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych, czyli PSZOK-ach. Aktualną listę punktów zbiórki warto sprawdzić na stronie internetowej swojej gminy lub miasta.

Czy każda apteka przyjmuje przeterminowane leki?

Nie każda apteka ma obowiązek przyjmowania przeterminowanych leków od pacjentów. Pojemniki w aptekach najczęściej funkcjonują w ramach współpracy z lokalnym samorządem. Jeśli w aptece nie widać pojemnika, warto zapytać farmaceutę, czy dana placówka prowadzi zbiórkę leków.

Jak przygotować przeterminowane leki do oddania?

Leki najlepiej oddawać w formie, w jakiej były używane: tabletki i kapsułki w blistrach, syropy i krople w szczelnie zamkniętych butelkach, maści w tubkach, a aerozole w nieuszkodzonych pojemnikach. Zbędne kartoniki i ulotki można usunąć i wyrzucić osobno do pojemnika na papier.

Czy do pojemnika na leki można wrzucać igły i strzykawki?

Nie. Igieł, strzykawek, ampułkostrzykawek, penów insulinowych oraz innych ostrych odpadów medycznych nie należy wrzucać do zwykłych pojemników na przeterminowane leki. Sposób ich oddawania może różnić się w zależności od gminy, dlatego najlepiej sprawdzić lokalne zasady odbioru takich odpadów w urzędzie gminy, PSZOK-u lub zapytać w aptece.