Gotu kola: właściwości, działanie i zastosowanie

Nazywana "źródłem młodości" w tradycyjnej medycynie azjatyckiej, wąkrota azjatycka (Gotu Kola) to jedna z najcenniejszych roślin adaptogennych na świecie.

Gotu Kola – wygląd, pochodzenie, morfologia

Gotu Kola, znana również jako wąkrota azjatycka (Centella asiatica), to wieloletnia roślina zielna należąca do rodziny selerowatych (Apiaceae). W tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej i chińskiej uchodzi za „źródło młodości” – nie tylko ze względu na swoje właściwości regenerujące, ale także na legendy mówiące o tygrysach leczących rany poprzez tarzanie się w tej roślinie

Pochodzenie i środowisko naturalne

Gotu Kola występuje naturalnie w regionach tropikalnych i subtropikalnych:

Azji Południowej (Indie, Sri Lanka, Indonezja, Chiny),
Afryce Środkowej i Południowej,
Ameryce Południowej i Środkowej,
Australii.

Rośnie głównie na wilgotnych, nasłonecznionych terenach, często w pobliżu zbiorników wodnych, ale potrafi przystosować się także do zacienionych miejsc i skalistych obszarów do wysokości 700 m n.p.m.

Morfologia rośliny

Korzeń: pionowy, dobrze rozwinięty.
Łodyga: płożąca się, często owłosiona u podstawy, z węzłów wyrastają liście.
Liście: nerkowate, okrągławe lub dłoniaste, o średnicy od 1,3 do 6,3 cm. Brzegi karbowane, wierzchołek zaokrąglony. Na powierzchni widoczne promieniście ułożone, grube żyłki.
Kwiaty: drobne, siedzące, zebrane w baldachy (1–5 kwiatów), barwy białej, różowej lub czerwonej.
Owoce: okrągłe lub owalne rozłupnie (do 8 mm długości), zawierające pojedyncze, poprzecznie spłaszczone nasiona

Znaczenie morfologii w medycynie

Surowcem zielarskim są liście i łodygi, bogate w substancje aktywne takie jak triterpenoidy (asiaticoside, madecassoside), flawonoidy (kwercetyna, kaempferol) oraz saponiny, które odpowiadają za działanie przeciwzapalne, regenerujące i neuroprotekcyjne

Gotu Kola – zastosowanie i wskazania

W zbiorach medycyny ludowej przypisuje się wąkrotce azjatyckiej właściwości przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwwirusowe oraz antydepresyjne. Współczesna fitoterapia potwierdza wiele z tych tradycyjnych zastosowań, poszerzając jednocześnie spektrum wskazań o nowe, naukowo udowodnione działania.

Główne wskazania terapeutyczne:

Układ nerwowy:

Wspomaganie funkcji poznawczych i pamięci
Łagodzenie stanów lękowych i depresyjnych
Poprawa jakości snu
Neuroprotekcja - zapobieganie tworzeniu się płytek amyloidowych w chorobie Alzheimera oraz neurotoksyczności dopaminy w chorobie Parkinsona

Układ sercowo-naczyniowy:

Pozytywny wpływ na układ sercowo-naczyniowy dzięki zawartym triterpenom, które działają na naczyniową i okołonaczyniową tkankę łączną
Wspomaganie leczenia żylnej niewydolności kończyn dolnych
Działanie kardioprotekcyjne, antymiażdżycowe, przeciwcukrzycowe i zapobiegające podwyższonemu poziomowi lipidów

Skóra i tkanki:

Badania potwierdziły skuteczność w redukcji rozstępów skóry i cellulitu u ciężarnych kobiet po 12 tygodniach stosowania kremu z wyciągiem
Wspomaganie regeneracji tkanek, migracji komórek oraz odbudowy uszkodzonej skóry poprzez stymulację syntezy kolagenu
Przyspieszanie gojenia ran i zmniejszanie blizn
Przyspieszanie gojenia się wrzodów żołądka i zwiększanie wytrzymałości tkanek na rozciąganie

Gotu Kola – działanie, właściwości, skład

Substancje aktywne stanowią fundament niezwykłych właściwości wąkroty azjatyckiej. Roślina zawiera duże ilości pentacyklicznych saponin triterpenowych, należą do nich: azjatykozyd, madekasozyd, centellozyd, bramozyd, braminozyd, tankunizyd, scefoleozyd oraz kwas azjatykowy, kwas bramikowy, kwas tankunikowy, kwas madekasowy i kwas centelikowy.

Kluczowe składniki aktywne:

Saponiny triterpenowe (2-6%):

Azjatykozyd - główny składnik aktywny (40-60% całkowitej zawartości saponin)
Madekasozyd - silne właściwości przeciwzapalne
Kwas azjatykowy i madekasowy - każda z tych substancji wykazuje nieco inne właściwości, ale razem tworzą synergiczne działanie

Inne składniki:

Flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna)
Alkaloidy (hydrokotylina)
Sterole roślinne (β-sitosterol, kampesterol)
Aminokwasy (alanina, seryna, aminomaślan)
Minerały (wapń, fosfor, żelazo, potas, magnez)
Witaminy (A, B, C, K)

Mechanizmy działania:

Gotu kola wykazuje właściwości antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne, tonizujące i immunostymulujące. Działanie opiera się na kilku mechanizmach:

Stymulacja syntezy kolagenu - triterpeny aktywują fibroblasty do produkcji kolagenu typu I i III
Działanie antyoksydacyjne - neutralizacja wolnych rodników i ochrona przed stresem oksydacyjnym
Neuroprotekcja - ochrona neuronów przed uszkodzeniem i wspieranie neuroplastyczności
Modulacja układu immunologicznego - regulacja odpowiedzi zapalnej
Poprawa mikrokrążenia - wzmocnienie ścian naczyń i redukcja przepuszczalności

Gotu Kola – stosowanie i dawkowanie

Formy preparatów i sposób stosowania:

Napar z suszu:

Przygotowanie: 1-2 łyżeczki suszu na 250 ml wrzącej wody, parzyć 10-15 minut pod przykryciem
Dawkowanie: 2-3 razy dziennie po 150-200 ml
Kuracja: 4-6 tygodni z przerwą 1-2 tygodnie

Standaryzowane ekstrakty (kapsułki/tabletki):

Dawka: 300-680 mg dziennie ekstraktu standaryzowanego na 10% saponin
Podział dawek: 2-3 razy dziennie podczas posiłków
W badaniach klinicznych skuteczne były dawki 30-60 mg całkowitej ilości saponin dwa razy dziennie przez 60 dni

Preparaty zewnętrzne:

Kremy i maści: 1-5% ekstraktu, stosować 2-3 razy dziennie na czyste miejsca
Żele: aplikacja cienkiej warstwy na uszkodzoną skórę

Zalecenia ogólne:

Kuracje nie powinny przekraczać 8 tygodni bez przerwy
Najlepsze efekty uzyskuje się przy regularnym stosowaniu przez minimum 4 tygodnie
Preparaty doustne przyjmować podczas posiłków w celu zmniejszenia ryzyka podrażnienia żołądka

Gotu Kola – interakcje z lekami i ziołami

Mimo licznych korzyści zdrowotnych, jej stosowanie może wiązać się z interakcjami z niektórymi lekami i ziołami, które warto znać przed rozpoczęciem suplementacji.

Interakcje z lekami

1. Leki uspokajające i nasenne
Gotu Kola może nasilać działanie leków o działaniu sedatywnym, takich jak benzodiazepiny (np. diazepam), barbiturany czy niektóre leki przeciwhistaminowe. Wspólne stosowanie może prowadzić do nadmiernej senności, zawrotów głowy, a w skrajnych przypadkach – do zaburzeń oddychania.

2. Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe
Roślina może wpływać na krzepliwość krwi, zwiększając ryzyko krwawień. Dotyczy to leków takich jak warfaryna, klopidogrel czy aspiryna. Osoby przyjmujące tego typu preparaty powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania Gotu Kola.

3. Leki hepatotoksyczne
Długotrwałe stosowanie Gotu Kola może obciążać wątrobę, szczególnie u osób przyjmujących leki metabolizowane przez ten narząd (np. paracetamol, niektóre statyny, leki przeciwpadaczkowe). W takich przypadkach zalecana jest ostrożność i monitorowanie funkcji wątroby.

Interakcje z innymi ziołami

1. Zioła o działaniu uspokajającym
Gotu Kola może wchodzić w interakcje z roślinami takimi jak melisa, kozłek lekarski (waleriana) czy passiflora. Wspólne stosowanie może prowadzić do nadmiernego uspokojenia i senności.

2. Zioła o działaniu moczopędnym lub wpływającym na krążenie
W połączeniu z miłorzębem japońskim, żeń-szeniem lub zieloną herbatą może dojść do nasilenia działania na układ krążenia lub zwiększenia obciążenia nerek.

Środki ostrożności

Nie zaleca się stosowania Gotu Kola przed zabiegami chirurgicznymi ze względu na ryzyko krwawień.
Brakuje wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią.
Nie należy przekraczać zalecanych dawek (zwykle do 3 g dziennie) ani stosować bez przerwy dłużej niż 2–3 miesiące.

Gotu Kola – skutki uboczne, przedawkowanie

Działania niepożądane:

Objawy ze strony przewodu pokarmowego:

Nudności, wymioty (szczególnie na czczo)
Bóle brzucha, wzdęcia
Biegunka lub zaparcia

Reakcje skórne:

Wysypka, pokrzywka
Świąd, zaczerwienienie
Rzadko: reakcje fotoalergiczne

Inne objawy:

Bóle głowy, zawroty głowy
Senność, zmęczenie
Rzadko: podwyższone enzymy wątrobowe

Przeciwwskazania bezwzględne:

Ciąża i karmienie piersią - brak wystarczających badań bezpieczeństwa
Choroby wątroby - ryzyko hepatotoksyczności
Alergia na składniki rośliny lub rodzinę selerowatych

Przeciwwskazania względne:

Dzieci poniżej 12. roku życia
Przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi (przerwać 2 tygodnie wcześniej)
Zaburzenia krzepnięcia krwi

Przedawkowanie: Dawki powyżej 2000 mg dziennie mogą powodować hepatotoksyczność, dlatego nie należy przekraczać zalecanych dawek i stosować preparatu dłużej niż 8 tygodni bez przerwy.

Postacie i formy

Gotu Kola, znana również jako wąkrota azjatycka, występuje w wielu formach, które różnią się sposobem zastosowania, stężeniem substancji aktywnych oraz przeznaczeniem terapeutycznym. Wybór odpowiedniej formy zależy od celu stosowania – czy to wsparcie funkcji poznawczych, poprawa krążenia, regeneracja skóry czy działanie adaptogenne.

1. Surowiec zielarski – suszone liście i ziele

Stosowane do przygotowania naparów i herbatek.
Zawierają pełne spektrum substancji aktywnych, w tym triterpenoidy, flawonoidy i saponiny.
Zalecane dawkowanie: 1–2 łyżeczki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–20 minut, pić 2–4 razy dziennie

2. Proszek z suszonej rośliny

Można dodawać do koktajli, jogurtów lub przyjmować bezpośrednio.
Dawkowanie: 0,5–1 łyżeczki dziennie, najlepiej rano.
Kuracja nie powinna trwać dłużej niż 3 miesiące bez przerwy

3. Kapsułki i tabletki

Standaryzowane ekstrakty, często zawierające określoną ilość azjatykozydów (np. 5%).
Przeznaczone do wspierania pamięci, koncentracji, krążenia i regeneracji skóry.
Dawkowanie: zazwyczaj 1 kapsułka dziennie, zgodnie z zaleceniami producenta

4. Płyny i toniki

Preparaty doustne zawierające ekstrakty z Gotu Kola, często w połączeniu z innymi ziołami (np. miłorzębem, żeń-szeniem).
Stosowane w celu poprawy funkcji poznawczych, redukcji zmęczenia i wsparcia mikrokrążenia.

5. Kosmetyki zewnętrzne

Kremy, żele, maści, serum – stosowane w pielęgnacji skóry, leczeniu blizn, rozstępów, cellulitu i oparzeń.
Gotu Kola stymuluje produkcję kolagenu i elastyny, przyspiesza gojenie i działa przeciwzapalnie.
Często stosowana w kosmetykach typu „CICA” (np. kremy regenerujące)

6. Czopki i globulki

Preparaty medyczne zawierające Gotu Kola, stosowane w leczeniu stanów zapalnych błon śluzowych, hemoroidów, suchości pochwy czy regeneracji tkanek.

Surowiec

Wykorzystywana część rośliny: Ziele wąkroty azjatyckiej (Centellae asiaticae herba) - całe nadziemne części rośliny zebrane przed okresem kwitnienia, zawierające łodygi, liście i młode pędy. Surowiec suszona w temperaturze nieprzekraczającej 40°C w celu zachowania maksymalnej aktywności substancji czynnych.