Aftowe zapalenie jamy ustnej objawia się obecnością małych nadżerek na wewnętrznej stronie policzków, języku i dziąsłach. Ranki są białe, a wokół czerwone. Specjaliści nie są zgodni co do przyczyn powstawania aft, jako powody podaje się jednak mechaniczne urazy błony śluzowej czy spadek odporności.
Afty, czyli aftowe zapalenie jamy ustnej: co to za dolegliwość?
Afta jest bolesną nadżerką lub owrzodzeniem błony śluzowej. Najczęściej pojawia się:
- po wewnętrznej stronie warg i policzków;
- na bocznej lub dolnej powierzchni języka;
- pod językiem;
- na dnie jamy ustnej;
- na podniebieniu miękkim.
Typowe afty zajmują przede wszystkim błonę śluzową nierogowaciejącą, czyli bardziej miękką i ruchomą [1,2].
O czym świadczą afty w jamie ustnej?
Zmiany w jamie ustnej często są zapowiedzią choroby (np. przeziębienia) lub pojawiają się po ciężkich, stresujących wydarzeniach. Te małe ranki są niestety bardzo bolesne. Niejednokrotnie trudno nam umyć porządnie zęby czy zjeść posiłek, zwłaszcza kwaśny lub słony.
- Małe afty giną po ok. 7 – 14 dniach, ale duże mogą utrzymywać się przez kilka tygodni i pozostawiać blizny.
- Inną postacią są afty opryszczkopodobne, występujące jako liczne drobne owrzodzenia, które niekiedy zlewają się w większe zmiany. Mimo nazwy nie mają związku z wirusem opryszczki, a aftowe zapalenie jamy ustnej nie jest chorobą zakaźną.
- Często po wygojeniu aft pojawiają się nowe. Bywa też, że mamy ich po kilka na raz [1-4].
Kto jest narażony na afty?
Afty mogą pojawić się u każdego, jednak pierwsze epizody często występują już w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Nawracające aftowe zapalenie jamy ustnej (RAS) częściej dotyczy nastolatków i młodych dorosłych, a wraz z wiekiem nawroty zazwyczaj stają się rzadsze i łagodniejsze. Pewne znaczenie mają również predyspozycje rodzinne – skłonność do aft częściej obserwuje się u osób, których bliscy krewni mają podobne dolegliwości [1,3].
Ryzyko pojawienia się zmian mogą zwiększać:
- urazy błony śluzowej;
- przewlekły stres;
- niewystarczająca ilość snu;
- niedobory żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego [1,4].
Zobacz też: preparaty z witaminą C.
Przyczyny aftowego zapalenia jamy ustnej
Dokładna przyczyna powstawania aft nie jest znana. Wśród czynników, które mogą prowadzić do ich rozwoju, wymienia się:
- nieprawidłową miejscową reakcja układu odpornościowego;
- predyspozycje genetyczne i rodzinne występowanie aft;
- stres, przemęczenie i osłabienie fizycznie;
- niedobory żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego, a niekiedy także cynku;
- zmiany hormonalne, związane m.in. z cyklem miesiączkowym;
- mechaniczne podrażnienia jamy ustnej, np. wskutek używania twardej szczoteczki do zębów, niedopasowanej protezy czy nieodpowiedniej higieny jamy ustnej [1-4].
Sprawdź, jak prawidłowo myć zęby.
Jakie choroby autoimmunologiczne są przyczyną aft?
Choroby autoimmunologiczne lub immunozależne nie są typową przyczyną RAS, ale mogą współwystępować z nawracającymi owrzodzeniami przypominającymi afty. Takie zmiany występują niekiedy w przebiegu:
- choroby Behçeta – mogą im wówczas towarzyszyć owrzodzenia narządów płciowych, zmiany skórne, zapalenie oczu lub dolegliwości stawowe;
- celiakii – owrzodzenia jamy ustnej mogą być jednym z jej pozajelitowych objawów i występować nawet bez wyraźnych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego;
- nieswoistych chorób zapalnych jelit, zwłaszcza choroby Leśniowskiego-Crohna;
- tocznia rumieniowatego układowego – owrzodzenia występujące w jego przebiegu nie zawsze mają wygląd i przebieg typowych aft [1,2,4].
Aftowe zapalenie jamy ustnej: objawy
Pierwszym objawem aftowego zapalenia jamy ustnej może być miejscowe pieczenie, mrowienie lub nadwrażliwość błony śluzowej, pojawiające się na 1 – 2 dni przed rozwojem afty. Następnie powstaje wyraźnie odgraniczona, okrągła albo owalna nadżerka lub owrzodzenie. Jej dno pokrywa biały, żółtawy bądź szarawy nalot włóknikowy, a wokół zmiany widoczna jest czerwona obwódka zapalna [1,2].
Aftowe zapalenie jamy ustnej: diagnostyka
Do jakiego lekarza należy się udać, aby rozpocząć leczenie aft? Z pojedynczą, trudno gojącą się albo nawracającą aftą można zgłosić się do stomatologa lub lekarza rodzinnego.
- Stomatolog oceni stan błony śluzowej oraz sprawdzi, czy owrzodzenia nie wywołuje ostry brzeg zęba, wypełnienia, protezy lub aparatu ortodontycznego.
- Lekarz rodzinny może natomiast zlecić badania w kierunku niedoboru żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego oraz chorób powodujących podobne zmiany.
Jak leczyć aftowe zapalenie jamy ustnej?
Sposób leczenia aftowego zapalenia jamy ustnej zależy przede wszystkim od nasilenia objawów, częstotliwości nawrotów oraz rozległości zmian.
- Małe, sporadycznie pojawiające się afty zazwyczaj goją się samoistnie. Leczenie służy przede wszystkim zmniejszeniu bólu, ochronie uszkodzonej błony śluzowej i skróceniu czasu utrzymywania się zmian.
- Podstawą farmakologicznego leczenia częstych lub nasilonych aft są miejscowe glikokortykosteroidy przepisane przez lekarza.
- W wybranych przypadkach wykorzystuje się również płukanki z chlorheksydyną, które mogą skracać czas utrzymywania się zmian, ale nie usuwają przyczyny choroby [1-4].
Co pomoże na afty? Domowe sposoby
Niektóre domowe i naturalne metody mogą chwilowo zmniejszać ból, lecz dowody na ich skuteczność w zapobieganiu nawrotom zapalenia są słabsze niż w przypadku miejscowych glikokortykosteroidów [2].
- Dolegliwości można łagodzić, płucząc jamę ustną roztworem soli lub sody oczyszczonej.
- Pomocne bywają również gotowe żele i pasty przeznaczone do stosowania na afty, które tworzą warstwę ochronną albo działają miejscowo przeciwbólowo.
- Preparaty należy stosować zgodnie z ulotką lub zaleceniem farmaceuty.
Zobacz też: preparaty do higieny jamy ustnej.
Aftowe zapalenie jamy ustnej: podsumowanie
Dopóki afty nie znikną, należy zrezygnować z gorących dań i napojów, potraw kwaśnych (w tym kwaśnych owoców), słonych czy mocno przyprawionych, które mogą podrażniać błonę śluzową. Z nawracającym aftowym zapaleniem jamy ustnej koniecznie trzeba udać się do lekarza lub stomatologa.
Źródła:
- Magdalena Kuźnik, Afty – przyczyny i leczenie, 2022. https://www.mp.pl/pacjent/stomatologia/choroby-i-leczenie-przyzebia/295854,afty-przyczyny-i-leczenie. [dostęp online: 4.08.2026].
- Mayo Clinic, Canker sore, 2018. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/canker-sore/diagnosis-treatment/drc-20370620. [dostęp online: 4.08.2026].
- Merck Manual, Recurrent Aphthous Stomatitis, 2026. https://www.merckmanuals.com/professional/dental-disorders/symptoms-of-dental-and-oral-disorders/recurrent-aphthous-stomatitis. [dostęp online: 4.08.2026].
- Vanessa Ngan, Amanda Oakley, Aphthous ulcer, 2021. https://dermnetnz.org/topics/aphthous-ulcer. [dostęp online: 4.08.2026].
Materiał ten ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie należy go traktować jako jedynej podstawy do podejmowania decyzji. W przypadku wątpliwości lub przed podjęciem konkretnych działań, zawsze zaleca się konsultację z lekarzem lub farmaceutą.
